تبرستان

تاریخچه تآتر در ساری

2011-06-01T14:20:00.000+04:30

در باب اینکه نخستین نمایش در ساری چه زمانی و به چه کیفیتی انجام شده، اطلاعاتی وجود ندارد. به نقلی در سال 1319 هجری قمری '''ظهیرالدوله'''، که وزیر تشریفات سلطنتی و همچنین دارای سمت والی مازندران بود، شخصی به نام '''حکیم الهی''' را مأمور کرد که در سبزه میدان تآتری اجرا نماید.

بعدها در دهه 1300هجری شمسی '''یدالله مایل تویسرکانی''' وزیر فرهنگ مازندران، نمایشنامه‌های بسیاری از نمایشنامه‌نویسان روس و اروپایی مانند '''مولیر''' را در مدرسه‌ای به نمایش درآورد و گاهی از این نمایش‌ها در راستای القاء تفکرات خود نیز استفاده می‌نمود و بازیگران این تآترها نیز دانش‌آموزان و یا بازاریان مشتاق بودند و خود ییدالله مایل نیز برای بها بخشیدن و اعتباردادن به تآتر گاهی ایفای نقش می‌نمود. این گروه پس از مدتی به خاطر مسائل سیاسی ازبین رفت.

پس از آن نیز گروه‌هایی تآتری به رهبری افرادی چون ''ستوان ایرانلو''، ''خدابنده لو ''، ''خیرخواه''، ''محمد باقر خاوری''، ''اتومیان''، ''ملک الکتابی''و... در شهر راه انداخته شدند.

از نمایشنامه‌نویسان بزرگ که در این شهر به فعالیت پرداختند میتوان به لادبن(قاسم رحیمیان) و عمادالدین رام بودند

بیشتر گروه‌های تآتری پیش از انقلاب 57 دارای بازیگرانی از دو دسته‌ی معلمین و دانش‌آموزان و یا سربازان پادگان ساری بود و اغلب این تاترها در مدارس به روی صحنه می‌رفتند.

ارنگ مرنگ

2011-02-08T15:13:00.000+03:30

أرِنگ مَرِنگ ، از انواع بازی‌های بومی پسرانه در مازندران باستان بوده‌است. بازی‌كنان برای بازی از نوعی شال به نام دِرنه استفاده می‌كنند. روش بازی به این صورت است كه بازیكنان در دو صف با فاصله‌ی ده تا بیست متر قرار می‌گیرند از هر دسته نماینده‌ای انتخاب شده وارد میدان می‌شود با قرعه‌كشی و یا با توافق طرفین، گروهی حاكم و گروهی محكوم نام می گیرند. شال در دست نماینده‌ی گره حاكم است گروه حاكم از پیش، اسب یكی از افراد محل را كه دارای ویژگی خاصی از جهت رنگ با جثه و دیگر صفات است در نظر گرفته به طرح سوال می پردازد و قرار را بر این می گذارد كه گروه محكوم پنج بارحق جواب دادن داشته باشد. اگر جواب درست باشد، برنده شده و میدان داری به آن‌ها می رسد.

در این هنگام نماینده‌ی گروه جاكم، رو به نماینده‌ی گروه محكوم نموده و در حالی كه شال را تاب می‌دهد، با اشاره‌اش بچه‌های گروه او می گویند: ارنگ،مرنگ بچه‌های گروه محكوم جواب می‌دهند:چرب چرنگ افراد گروه محكوم می گویند:اسب، کنه اسب ؟ بچه‌های گروه محكوم جواب می‌دهند: اسب اسب چنانچه پاسخ درست نباشد پنج بار این پرسش بین افراد دو دسته ادامه می یابد. در صورتی كه نتوانند جواب درست بدهند،بازیكنان گروه حاكم به نماینده و میدان دار خود می گویند بتراش یعنی تعقیب كن و ضربه بزن.

نماینده گروه حاكم با شالی كه در دست خود دارد، نماینده گروه محكوم را مورد حمله قرار داده و با شال به پاهایش ضربه می زند. سرانجام نماینده گروه محكوم به دنبال صف خود رفته و در امان می‌ماند. سپس نماینده‌ای دیگر از گروه محكوم، به میدان می‌آید و بازی به همین منوال با عوض كردن پرسش و پاسخ دادن طرف مقابل ادامه می یابد.

اهداف بازی:

در هر بازی اهداف و مقاصدی است تا کودک به صورت دلخواه پرورش یابد. در این بازی قدیمی اصولی چون عدالت، قضاوت، سخنوری، نطق و قانون به کودک آموزش داده می‌شود و تمرینی است برای بهتر فکر کردن و خوب حدس زدن و شعرهای آن موجب عادت دادن کودک به زبان مادریش، آشنایی خودآموز با اوزان شعری و ادبیات فلکوریک است.

نابودی این بازی:

اکثر بازی‌های گذشتگان به‌خاطر تغییر امکانات و اوضاع زندگی نابود و فراموش شده و بازسازی آنان ممکن نیست. این بازی به علت نیاز به کودکان و اسب‌های زیاد امروز بی‌کاربرد شده ولی متأسفانه هیچکس امروز به این فکر نمی‌کند که می‌توان این بازی را با داشته‌های امروز ارتقا داد...

منابع:

لغتنامه‌ی آنلاین تبرستان(http://tabarestan.ir): توضیحات و مراحل پیرامون این بازی از لغتنامه‌ی مذکور و بخش اهداف و انزوای بازی از همین پایگاه است.

مسجد جامع بابل

2011-02-08T14:49:00.001+03:30

هنگامی که از مراکزمذهبی سخن می گويیم ذهن‌ما متوجه به مقابر و زیارتگاه‌ها ومساجد می‌شود. تقریبا در هر مرحله از مناطق شهری یا روستایی یک مسجد در بسیاری از روستاها تکیه وسقارخانه ها وجود دارد. عمده ترین دلیل این موضوع آن است که شیعیان ایران توجه و اراده خاصی به ائمه اطهار و فرزندان ایشان داشته و دارند.

تکیه ومساجد شهرها و روستاها بیشترین آثار برجای مانده ازمعماری دوران اسلامی هستند و به علت توجه مردم و تقدسی این بناها ازآسیب های جوی در امان مانده اند و هر بار مردم مشتاقانه برای مرمت و بازسازی آن می کوشند.

مساجد از اماکن مذهبی هستند که تاریخ آغاز بنای آنها را مربوط به پذیرش تشیع وعمومی شدن آن در بین ایرانیان می دانند. اولین مسجد در زمان پیامبراکرم(ص) در شهر مدینه و بدست انصار ساخته شد.این مسجد به شکل مربع و مصالح آن از خشت و سنگ لاشه بود؛ حتی سر بنای آن و ستون‌های آن از درخت نخل بود.

مسجدجامع بابل

این مسجد را ابتدا مازیار پور قارن درسال1023ه.ق بنا کرد و در دوره صفویان این مسجد نوسازی شد و دردوران فتحعلی شاه براثر زلزله خراب شد و به فرمان این پادشاه درسال1225ه.ق به مباشرت میرزامحمد شفیع صدراعظم توسط میرمحمد حسین ، متولی آن دوباره بنا شد.(به گفته دیگر دراوایل دوران قاجار بناگشته) سبک معماری این بنا به شيوه اصفهاني است كه معماری آن مربوط به دوران صفویه که درآن زمان دراوج تمدن بود می باشد. تقسیمات نود در این بنا کاملا مشاهده می گردد؛ سقف ها سفالی و دیواره ها آجری است که تزئینات نیز بر روی آنها تعبیه می گشت.

البته قسمت هایی از نمای این مسجد با مصالح امروزی مرمت گشته که هرگزحال وهوای معماری سنتي قدیم رابدست نیاورده است.

مشخصات معماری

سردر

مسجدجامع امروزی دارای دو سردر ورودی شرقی وغربی است که درب شرقی آن در تمام اوقات بسته است وکاربردی ندارد و شبستان های آن قسمت کاربرد چندانی ندارند و ازآنها به جای انباری مسجد استفاده می کنند. سردرغربی که به دوفضای سرپوشیده و هشتی مانندی ختم می شود و بالای سردرغربی آیات و عبارتی برگرفته ازسوره مبارکه((اعلی)) می باشد که بر روی کاشی نوشته شده است و کتیبه آن از دیوار جنوبی شروع می شود وسپس به دیوارهای غربی و شمالی سردر میرسد.

کتیبه ديگري بر سردر مسجد جامع باخط بسیارخوش ثلث و بافت کاشی می باشد که ابیاتی بدین شرح برآن حک شده است:

ستوده میر محمد حسین پاک نهاد	که هست تولیت کعبه زین جهان نشاد
بعهد دولت خاقان عهد فتحعلی	چه شد ز زلزله این محترم بنا ویران
به اهتمام تمام سعیش گشت	هزار باد فزونتر ز اول آبادان

کتیبه دیگری در قسمت شمالی سردر غربی موجود میباشد که بدین مضمون می باشد:

«در روزگاری همایون که دست ستم در زنجیر عدل بسته بود به فرمان جم خدم ، محمد شاه قاجار عالیجاه فضلعلی خانا حاکم مازندران شد اجازه خبازی را بخشید هر کس مطالبه نماید لعن ابدی گرفتار شود»

در ابتدای ورودی با هشتی غیر منتظمی که فقط دارای دو محور تقارن عمود برهم می‌باشد مواجه می‌شویم که سقف این بنا کاربندی شده‌است و تاحدود زیادی برگرفته ازکار بناهای نواحی مرکزی ایران می‌باشد.

صحن حياط

یکی از عناصر مهم معماری مسجد صحن و حیاط است که به دلیل پیروی از طرح و نقشه اولین مسجد جهان «مسجدالنبی» طرح مربع یا مربع مستطیل است که مسجد جامع دارای حیاط مربع مستطیل است و فضای آزاد و روحانی را برای واردین به مسجد ایجاد می‌کند. که در واقع شکل و فرم و عناصر تزئینی ابتدا در همین صحن و حیاط به نمایش درمی‌آید و ماهنگام ورود به مسجد بسیاری ازعناصر معماری و تزئینات وابسته به معماری را یکجا مشاهده می کنیم در بیشتر مساجد سعی می‌شود حضور آب در وسط حیاط که مظهر پاکیزگی و نظافت است قرار بگیرد اما در مسجد جامع یا در مساجد دیگر بابل حوض آب وجود ندارد ولی به جای حوض از شیرهای آب که در قسمت شبستان سردر ورودی آن قرار دارد استفاده می‌کنند.

صحن مسجد جامع که به عتیقی بارفروش معروف است 396 مترمربع است. درازای حیاط مسجدجامع شرقی وغربی است و در طرف شمال و جنوب آن ساختمان است . ازساختمان نمای حیاط برای قرائت قرآن کریم و مراسم ها و از قسمت هایی از این ساختمان که به خیابان راه دارد مغازه های زیادی احداث شد که به نظر می رسد از این مسجد به جای استفاده از اماکن مذهبی و فرهنگی بیشتر به کارهای اقتصادی روی می آورند. اما ساختمان جنوبی این مسجد بیشتر به خواندن نماز جماعت اختصاص یافت در این قسمت پرده ای نصب کردند برای قسمت زنانه و زنان درآن نماز می خوانند و دارای سقف آجرنما و هلال های بسیار زیبایی در آن قرار دارد اما متاسفانه ساختمان شمالی آن کاربری چندانی ندارند و بعنوان انبار و آبدارخانه از آن استفاده می شود.

ایوان

بدون تردید زیباترین وعالی ترین ایوانها درمساجد و بناهای اسلامی ایران مشاهده می شوند و ایوان تقریباً بلند و متناسب با بنا ساخته می شد.ایوان مسجدجامع بابل که جلوی آن را پنجره های آلومینیوم گذاشته اند میان دو جرز قرارمی گیرد و پشت ایوان به طرف جنوب گنبدی مسجد و محراب آن است.

گنبد مسجد جامع

گنبدها یکی از علائم معماری اسلامی هستند که متنوع‌ترین آن‌ها در مساجد به‌کار گرفته شده‌اند. گنبدهای اصلی مسجد جامع پشت ایوان و دو طرف آن هشت گنبد کوچک كه با گل اندازي با آجر تزيين شده و یک گنبد اصلی که در چهار طرف این بنا قرارگرفته اند که سه طرف هریک ازاین گنبدها طاق های جناغی است که برستون ها و جرزهای آن متکی است. و با كاشی كاری تزیین شده كه نام ائمه روی آن نقش بسته است.

شبستان مسجد جامع

هر مسجد دارای شبستان است ؛ این شبستان ها که در چهار طرف مسجد قرار دارد و این موضوع بستگی به اعتبار نمازگذاران آن مسجد دارد؛ فضاهای سرپوشیده ای هستند که دارای ستونهای یک شکل وموازی و به صورت آجرنما به صحن راه دارند.سقف شبستان ها به صورت قوس شکل بوده و این قوس ها به صورت عرق چین ظاهرشده اند که جلوه خاصی به خود نمایان کرده اند و سنگ مرمر به ابعاد 55×65 در شبستان مسجد جامع به خط نستعلیق وجود دارد.

شبستان مسجد جامع امروزه بیشترکاربردهای انباری گرفته است؛ ازبعضی شبستان های داخل مسجد به جای کتابخانه و در بعضی ازقسمت ها از جاکفشی استفاده می کنند وازشبستان های حیاط آن از دو قسمت برای گرفتن وضو استفاده می کنند.

محراب مسجدجامع

محراب که نشان دهنده قبله مسلمین است و درواقع نقطه عطف مسجد است ؛زیرا فلسفه ایجاد مسجد علاوه بر ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی آن ادای فریضه واجب نماز است که هرمسلمان ملزم به انجام آن است. شاید هرمسجد عناصر تشکیل دهنده خود مثل صحن و مناره و گنبد را نداشته باشد اما حتما ًباید محراب را دارا باشد. این مسجد دارای پنج محراب است و این محراب با کاشی کاری های متنوع ، زیبایی خاصی به خود اختصاص داده است و محراب های مسجد در ضلع جنوبی آن قرار دارد. کاشی کاری محراب مسجدجامع یک تکه و با تناسباتی زیبا نمونه های بسیارعالی درمعماری ایران هستند و معمولا از یک محراب که پایین تر از سطح زمین است در مواقعی استفاده می شود که در حیاط نیز نمازگذارانی جهت انجام فریضه حضور داشته باشند.در بالای هر کدام از محراب ها پنجره هایی بعنوان روزن قرار دارد. (روزن در بناهای سنتی فقط جهت تهویه هوا بکار گرفته می شدند.(

مناره مسجد جامع

مناره ها بناهایی هستند در قالب برج مانند و باریک که معمولا ًدرکنار مساجد و بقاع متبرکه برای گفتن اذان ساخته می‌شوند. درگذشته مناره ها نقش میل راهنما را درکنار جاده ها و ابتدای شهرها وکنار مساجد ایفا می کردند. مناره مسجد جامع در ضلع غربی آن و در سر در ورودی مسجد قرار دارد، این مناره به صورت منفرد و مصالح آن ازخشت بوده است.اتاقک بالای این مناره که از جنس چوب بوده بعلت آب و هوای مرطوب منطقه دچار پوسیدگی و تخریب شده است تعویض و اتاقک دیگری از جنس چوب بجای آن نهاده شد.

کاشی کاری مسجد جامع

به طور کلی نقش کاشی درایران بسیار مهم واساسی بوده است،زیرا غالب بناهایی که از شاهکارهای معماری ایران محسوب می شود بخش عمده زیبایی و شکوه خودرا ازکاشی کاری های مسجدگرفته اند. این کاشی کاری به صورت خشت و معرق کارشده و یکی ازویژگی های تزئینات معماری ایران کاشی کاری است که در نهایت استادی وتلفیق رنگها باهم دردیوارهای جانبی و ایوان ها خودنمایی می کند. کاشی کاری در محراب های مسجد جامع هم جلوه خاصی به آن داده است.اشعاری باخط خوش ثلث روی قسمت های کاشی نوشته شده است که شامل کتیبه سردر غربی مسجد جامع با خشت کاشی کاری محمد مهدی 1230 ه.ق.

درحال حاضرهم به صورت نمای آجری کارهایی در دیوارها و قسمت هایی از شبستان انجام دادند که با اعتراض مردم و میراث فرهنگی به صورت نیمه کاره رها شد و اگر بخواهند از این نما استفاده کنند به نظر می رسد که بافت قدیمی این مسجد از بین می برد؛ همانطورکه گفته شد درتمام مساجد بابل به خاطر اینکه بارفروش نام گرفت مغازه وبازارهای زیادی درنزدیکی مسجدوجودداردکه اگر به همین صورت پیش رود تمام اراضی این منطقه را تصرف خواهند کرد. در درب ورودی مسجد جامع بازار سرپوشیده ای قرارداردکه قدمت زیادی دارد؛این بازار در تمام روزهای هفته برقراراست وحدود از ساعت 6 صبح شروع وتا عصر خاتمه می یابد.که درتمام این مدت علاوه بر جلوگیری از نمای بنا به طریق های مختلف دیگر بر بنا اثر مخرب می گذارد.

قوس در مسجد جامع بابل

عموم قوس های این بنا از نوع پنج و هفت کند میباشد البته قوس های دیگری نیز در این بنا بکار رفته که در زیر به شرح آنها می پردازیم:

قوس های بکار رفته در سردرها و شبستانها:

در ورودی های مسجد در قسمت بیرونی از قوس پنج و هفت کند و در قسمت درونی از قوس کلیل آذری استفاده شده است . در شبستانهای ورودی از قوس پنج و هفت کند استفاده شده است در بنای جنوبی مسجد نیز اکثرا از قوس پنج و هفت در طاق ها استفاده شده است بجز یک قوس که در ورودی اصلی بناي جنوبي قرار دارد از نوع کلیل کمشی می باشد. اما دربنای شمالی از قوس های کلیل کمشی،کلیل آذری و پنج و هفت در زدن رف استفاده شده است.

(رف در بناهای سنتی برای سبک کردن دیوار وبعنوان تاقچه اجرا می‌شد )

کش یا خفت

در این مسجد نیز مانند دیگر بناهای قاجاری از کش در بین طاق ها استفاده شده است به این دلیل از کش استفاده می کردند که بتوانند از رانش طاق جلوگیری و ایستایی آن را افزایش دهند و معمولا کش را از چوب سپیدار انتخاب می کردند.

کاربندی و تزیینات

کار بندی در بناهای سنتی ایران هم نقش نیارش وهم نقش تزیینی دارد و در اکثر طاق های این بنا از کاربندی استفاده شده است و بر روی برخی از کار بندیها اسماء مبارکه با خط کوفی بوسیله گل اندازی با آجر تزیین نمودند.دراکثرجاهای این بنا از گل اندازی جهت تزیین استفاده شده است که جلوه خاصی در بنا ایجاد می کند.

گل اندازي با آجر

گل اندازي يك عنصر تزئيني است كه در اكثر بناهاي اسلامي ديده مي شود وبا ايجاد اختلاف سطح آجر با بدنه اصلي بنا اين عنصر زيبا را خلق و بنا را تزئين مي كنند .در مسجد جامع بابل نيز اين عنصر در بالاي و داخل طاق ها و حتي در داخل گنبد ها هم ديده می‌شود.

عوامل تخریب

علل فرسایش درطول زمان،ده ها و سدها سال بعد از احداث یکی از عوامل تخریب بناهای تاریخی در مازندران خصوصاً بابل به علت میزان بالای نم و رطوبت وبارندگی در فصول زمستان،پاییز و بهار در منطقه و شهر می باشد.

عموماً به علت شکستگی سفال سقف بنا و ریزش باران (رطوبت نزولی) از سقف به طبقات وآسیب دیدن چوب های نقش دار،شیرسرهای بناها،دیوارها،تعمیرات کاه گل،نقش های گچی وگچ بری می باشد.علت دیگرآسیب دیدگی بناها از پی بناها(رطوبت صعودی)است.به علت اینکه سطح آب زیرزمینی درشهربابل واطراف آن بالا می باشد،نم و رطوبت به پی بنا وتا ارتفاع حدوداً 5/1 متر ازآجرها وتعمیرات آن را تخریب کرده و باعث ترک خوردگی بنا می شود.چون ملات این بناها ازگل وآهک است باکوچکترین نمو رطوبت ازهم پاشیده و باعث آسیب دیدگی ساختمان می شود.علت دیگر آسیب بناها؛حوادث طبیعی ازجمله:سیل،زلزله و باد می باشد.از دیگر عوامل آسیب،خالی از سکنه بودن بسیاری از بناهای تاریخی می باشدکه در اختیار صاحبان و بلا استفاده می باشد بعلاوه که این امرباعث رفت وآمد افراد بیگانه به داخل بنا و تخریب آن نیز می شود.ساخت وسازجاده ها و خیابان هایی که احداث شده نیز مانع از جریان و ورود آب های زیرزمینی به طرف رودخانه ها شده که خود از عوامل تخریب وآسیب دیدگی بناهای تاریخی بابل ازجمله مسجدجامع می باشد.

منابع و مآخذ:

· وبلاگ جوانان سپید پارس

حمله‌ی تیمورلنگ به تبرستان

2011-02-02T18:15:00.001+03:30

مجسمه تیمور در ازبکستان

سرزمین مازندران در اواخر قرن هشتم ه.ق تازه از ظلم و جور حکام و خوانین محلی رهایی پیدا کرده و مردم آن در سلک مریدان سید قوام الدین مرعشی معروف به میر بزرگ در آمده بودند که تعالیم او آمیخته‏ای از اصول نبوی، فقه شیعه دوازده امامی و آیین فتوت بود و به این ترتیب یکرنگی و اتحاد فرزندان سید قوام الدین، زمینه‏ساز دولتی بر اساس قسط و برابری و در جهت بسط عدالت اجتماعی و برداشتن ظلم و ستم و آثار بی‏عدالتی بود که عمر این حکومت چندان دوام نیاورد و مانند دیگر حکومتهای کوچک و بزرگ آن زمان گرفتار یورش امیر تیمور گردید.در آستانه تأسیس دولت مرعشیان در مازندران که شرایط خاص و اوضاع درهم ریخته منطقه، شکل گیری چنین نهضتی را پذیرا بود، سه خاندان مهم؛ آل‌باوند، کیائیان جلالی و کیائیان چلاوی بر مازندران حکومت می‏کردند که هر کدام بخشی از این ولایت را تحت نفوذ و اختیار خود داشتند(البته این سلسله‌های مذکور در شرق و میان مازندران بودندو غرب مازندران حکومت های دیگری داشت).

زمانی که کیا افراسیاب چلاوی از سوی مخالفان خود در آستانه سقوط قرار گرفت، دست ارادت و توبه به سوی سید قوام الدین دراز کرد و مرید او شد، اما پس از مدتی توبه خود را شکست و به فسق و جور و عصیان مشغول شد.از این واقعه به بعد مازندرانی‏ها اطاعت و پیوری سید قوام الدین را گردن نهادند. این اتفاق راه رسیدن سید قوام الدین به فرمانروایی مازندران را آسان کرد و او پس از کسب پیروزی، اداره این منطقه را به فرزندان خویش واگذار کرد و به این ترتیب سید کمال الدین زمام امور را به دست گرفت و به تدریج نفوذ سیاسی خود را در مازندران گسترش داد.مرعشیان نتوانستند تیمور را از حمله به مازندران باز دارند و به هر حال در نبردی سخت تسلیم شدند.پس از مرگ تیمور در زمان شاهرخ برای مدتی سادات مرعشی مجددا در مازندران حکم راندند، اما نتوانستند حکومتی نیرومند بر پا دارند.اگر چه مرعشیان با یکدلی و خوی جوانمردی تمامی مازندران را در اختیار خود گرفتند و در آغاز مبارزه با تجمل و دنیا گرایی، سبب موفقیت آنان شد، اما حملات بی‏امان تیمور و سرانجام مال‏اندوزی و انباشتن ثروت برخی از حکمرانان این سلسله باعث دور شدن مردم از آنان و در نهایت فروپاشی مرعشیان گردید.

مقدمه

مجسمه‌ی تیمور لنگ

قیام و نهضت مرعشیان به لحاظ رشد مذهب تشیع اثنی عشری در مازندران و گسترش آن به نواحی مجاور و تحت تأثیر قرار گرفتن و ارتباط آن با خاندان شیعی کارکیا و سرانجام رسمی شدن مذهب تشیع دوازده امامی در دوره صفوی داران اهمیت خاصی است.در خصوص خاندان مرعشیان و نقش آنان در تاریخ، محققان اطلاعاتی را در اختیار ما قرار داده‏اند.آنچه در این تحقیق آمده چگونگی یورشهای تیمور را به این خطه نشان می‏دهد و عواقب و نتایج حاصل از آن حملات را برای ما مشخص و معلوم می‏سازد.مرعشیان حکومتی منسجم و متکی بر خود، بر پایه اعتقادات شیعی دوازده امامی به وجود آوردند، اما سرانجام با یورش بی‏امان تیمور روبه‏رو شدند و به سختی شکست خوردند و به سبب ستیزه‏های درونی و عوامل متعدد دیگر دوباره نتوانستند قدرت سابق را به دست آورند.

مرعشیان پس از کسب قدرت در اندک مدتی تمام سرزمینها و نواحی اطراف مازنداران را تصرف کردند و قلمرو خود را از استرآباد تا قزوین گسترش دادند.به ندرت اتفاق می‏افتاد که حکومتی همانند مرعشیان بتواند در مدت زمانی اندک، قلمرو خود را این همه توسعه دهد.در واقع آنچه به این نظام نیرو داد و تحرک بخشید، گرویدن مردم به سلک سادات مرعشی به سبب عدالت اجتماعی و قسط و برابری و برداشتن ظلم و ستم و آثار فسق و فجور حکام و امرا و خوانین محلی بود.یکرنگی و هماهنگی فرزندان سید قوام الدین مرعشی زمینه‏ساز حکومت مرعشیان شد، اما دیری نپایید که این حکومت نیز مانند سایر حکومتهای ایرانی آن زمان، گرفتار یورش امیر تیمور گردید. تیمور برای جلوگیری از هر گونه طغیان حکام دست نشانده‏اش، مرعشیان را به ماوراء النهر انتقال داد.بعد از مرگ تیمور دوباره آنها به مازندران برگشتند و حکومت کردند، اما هرگز به اندازه دوران قبل، از دوام و استحکام پیشتر برخوردار نبودند.

در این مقاله سعی بر آن است تا با تکیه به اسناد و مدارک و منابع دست اول، اوضاع سیاسی مازنداران در آستانه حمله تیمور، تشکیل حکومت مرعشیان و یورشهای تیمور به این منطقه و نبرد او با سادات مرعشی و به خصوص علل و انگیزه‏های حمله تیمور به این ناحیه و حوادث این منطقه پس از مرگ تیمور مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

اشاره‏ای به حدود و سوابق تاریخی مازندران

در خصوص سابقه تاریخی مازندران سخن بسیار است.در میان اقوام تاریخی مازندران یکی تپورها بودندودیگر آمردها که شهر آمل به اسم آنها نامیده شده است.این دو طایفه به دست اسکندر شکست خوردند.اعراب آن ناحیه را به نام تبرستان می‏شناخته‏اند.اسم مازندران از زمان سلجوقیان باز معمول گردید.این اسفندیار و یاقوت می‏نویسند نام مازندران فقط از زمان نسبتا اخیر متداول شده، ولی به گفته زکریای قزوینی ایرانی‏ها تبرستان را مازندران می‏خوانده‏اند(11/ص 11)[وبلاگ با تمام احترام به نویسنده این مطلب را قبول ندارد]

بنا به نوشته سید ظهیر الدین مرعشی حدود تبرستان را منوچهر(منوچهربن قابوس) به ترتیب ذیل تعیین کرده بود:از طرف شرق دینار جاری، از مغرب ده ملاط که در جنوب هوسم واقع بوده، از جنوب رأس تمام کوههایی که آب آن به دریای آبسکون (دریای خزر)می‏ریخته و خود دریا نیز حد شمالی بوده است.بنابراین تبرستان شامل‏گرگان، استرآباد، مازندران و رستمدار می‏شده و گاهی بسطام، دامغان، فیروزکوه و خرقان نیز به آن ملحق می‏گردیده است.مازندران که پیشترتبرستان نام داشته قسمتی از ایالت قدیمی فرشوادگر به شمار می‏رفته و این ایالت شامل آذربایجان و گیلان وتبرستان و ری و قومس بوده است(19/ص 19 و 20)

بنابر آنجه گفته شد، مازندران میان ساحل جنوبی دریای خزر و سلسله جبال البرز واقع است و حد شرقی مازندران(تبرستان)، خاک گرگان(استرآباد)ظاهرا در بیشتر اوقات حوالی ساحل رود کرند بوده است.این رود خلیج استرآباد و کوهستان مازندران را از خاک گرگان جدا می‏کند.در قسمت غربی، زمانی تا رودسر و گاهی تا چالوس(نمک آب‏رود)امتداد داشت.

برای آنان که شیفته تاریخ هستند، تاریخ مازندران جاذبه ویژه‏ای دارد، اگرچه بعد از فتح اسلام، تاریخ مازندران برای مدتی از تاریخ بقیه سرزمینهای ایران جدا می‏شود، لیکن در اوایل قرن یازدهم هجری(سال 1006)شاه عباس اول صفوی دوباره این منطقه را به سایر ایالات ایران ملحق کرده است.

بعد از فتح اسلام زبان و خط پهلوی در مازندران بیشتر از سایر نقاط ایران متداول و مستمر بوده، چنانکه بهد از آنکه در سکه‏های تمام بلاد ایران خط عربی جایگزین خط پهلوی شده بود، هنوز در سکه‏های مازندران خط پهلوی باقی مانده است.بالجمله گرگان مازندران غالبا در تاریخ ایران، تأثیر کلی و در روابط و مراودات شرق با غرب اهمیت مخصوص داشته‏اند.زیرا که این ایالات متأسفانه در معبر ایلات غارتگر و جنگجوی آسیایس که از شرق به غرب هجوم می‏آوردند، واقع بوده، از صدمات این جزر و مد بس سختی‏ها کشیده و خرابی‏ها دیده‏اند.

اوضاع سیاسی مازندران در آستانه حمله تیمور به این منطقه

خاندان‏های حکومتگر مازندران تا روزگار مرعشیان عبارت بودند از:

1-آل گشنسف 2-سلسله زر مهر 3-خاندان گیل گاوباره:شامل؛دابویه و پادوسبان 4-قارون وند یا سوخرائیان‏5-باوندیان:شامل؛کیوسیه واسپهبدیه(ملک جبال)و کینخواریه که توضیح در مورد آنها در این مختصر نمی‏گنجد.(1)

در آستانه قیام مرعشیان در مازندران که شرایط خاص و اوضاع متشنج منطقه شکل‏گیری چنین نهضتی را پذیرا بود، سه خاندان مهم بر مازندران حکومت می‏کردندکه هر کدام بخشی از این ولایت را تحت نفوذ و اختیار خود داشتند و هر چه از چند گاه به سبب برخورد و کدورت بین آنها، این منطقه دچار هرج‏ومرج و خونریزی می‏شد.سه خاندان عبارت بودند از:آل باوند(کینخواریه)، کیائیان جلالی، کیائیان چلاوی(چلابی)

آخرین فرد خاندان آل باوند(کینخواریه)فخر الدوله حسن بن کیخسرو بود.این سلسله مدت 115 سال از سال 635 تا 750 هجری درتبرستان حکومت کردند، وسعت قلمرو آل باوند ثابت نبود، گاهی چنان قدرت می‏یافتند که در سیاستهای بیرون از مرزهای طبیعی کرانه جنوبی دریای خزر مداخله می‏کردند و زمانی در برابر قدرتهای بزرگ به ناحیه کوهستانی عقب می‏نشستند.(2)

کینخواریه یا آل باوند عمال ایلخانان مغول بودند و هیچ گاه نتوانستند حکومت مستقلی داشته باشند، اما مردم تبرستان در زمان حکومت آنها آسوده بودند.چنانکه ابن اسفندیار نویسنده تاریخ طبرستان می‏نویسد:«در عهد ملوک باوند نه بر رعایا و نه بر مصارف و ارباب خراج نبود.آبهای آن ولایت مباح باشد»(2/ص 51(

در خصوص کیائیان جلالی اولین‏بار به نام کیا جمال الدین احمد در زمان فخر الدوله حسن باوندی بر می‏خوریم که هنگام هجوم امیر مسعود سربداری به مازندران به او پیوست.حمله مسعود سربداری به مازندران در زمان حکومت فخر الدوله حسن اتفاق افتاد(10/ص 336).کیا جمال الدین احمد اندکی بعد به دست امیر مسعود سربداری به قتل رسید و بعد از کشته شدن وی فرزندان او به نامهای کیا فخر الدین و کیا و شتاسب مدتی در ساری حکومت کردند(14/ص 215).کیا جلال پسر دیگر او که از ارکان دولت فخر الدوله حسن به شمار می‏رفت و در واقع وزارت وی را بر عهده داشت، به دست او کشته شد و بدین ترتیب کیائیان جلالی از ملک مازندران دور شدند و همین مسأله دست ملک فخر الدوله حسن را برای دوستی با چلاویان باز گذاشت.

کیا افراسیاب چلاوی(3)بزرگ خاندان کیاهای چلاوی است که سپهسالار ملک فخر الدوله حسن باوندی بوده و از دشمنان دیرین کیاهای جلالی بودند(1/ص/201). با قتل کیا جلال و پراکنده شدن خاندان کیا جلالی از پیرامون فخر الدوله حسن، شاه باوند برای پر کردن جای آنها رو به سوی کیاهای چلاوی آورد تا از وجود آنها برای پیشرفت مقاصد سیاسی خود استفاده کند.فخر الدوله حسن تمام امور و اختیار ولایت خود را به دست کیاهای چلاوی سپرد و همین مسأله بر دشمنی دو خاندان کیاهای چلاوی و جلالی افزود و در نتیجه مدتی مازندران به ورطه اغتشاش کشیده شد.

کیا افراسیاب چلاوی برای کسب قدرت، نفشه از میان برداشتن فخر الدوله حسن را کشید(4)و در فرصت مناسب بر آن دست یازید(5)با قتل ملک فخر الدوله حسن، مازندران به مدت سیزده سال مرکز آشوب و تاراج گردید(1/ص 202)

مردم مازندران چون با آل باوند که چندین سال حکومت مازندران را داشتند انس و الفتی گرفته بودند نسبت به افراسیاب که قاتل شاه باوند بود، دل خوشی نداشتند بنابراین کیا افراسیاب برای جلب مردم دست به دامان سید قوام الدین مرعشی دراز کرد و به ظاهر در سلک مریدانش در آمد.

سید قوم الدین مرعشی بنیانگذار مرعشیان در مازندران

سید قوام الدین معروف به میر بزرگ از سادات مرعشی بود و نسب او بنا به نوشته اکثر مورخان به حضرت علی بن ابیطالب می‏رسید.این مرد از مریدان سید عزالدین سوغندی رهبر شیخیان سربداری که در خراسان به سر می‏برد بود و از تعالیم او سود جست.

از نوشته‏های ظهیر الدین مرعشی و اکثر منابع این دوره چنین استنباط می‏گردد که نهضت مرعشیان مازندران با سربداران خراسان به ویژه طریقت حسنیه یعنی طریقت شیخ حسن جوری رابطه داشت و این جنبش را شاخه‏ای از طریقه شیخیه-جوریه می‏دانند.نهضت مرعشیان در تمامی زمینه‏ها از سربداران تأثیر پذیرفته بود.دولتشاه سمرقندی در تذکرة الشعرا سید عز الدین سوغندی را پدر سید قوام الدین معرفی کرده است(12/ص 316).به نظر می‏رسد که منظور دولتشاه این بوده که سوغندی پدر روحانی سید قوام الدین بوده است.

مردم مازندران از تعالیم سید قوام الدین که جوهره‏ای از اصول نبوی و تشریعی از فقه شیعه دوازده امامی و آیین فتوت فتیان و مبلغه درخشانی از عرفان ایرانی داشت، استقبال شایانی نمود و روی بدو آوردند.

وقتی کیا افراسیاب از سوی مخالفان خود در تنگنا یا در آستانه سقوط قرار گرفت، دست ارادت و توبه به سوی سید قوام الدین دراز کرد.(6)بدین ترتیب سید قوام الدین وی را به مریدی قبول نمود(20/ص 174)

پس از مدتی کیا افراسیاب توبه خود را شکست و به عصیان و فسق و فجور مشغول گشت(7)و سید قوام الدین را به زندان انداخت بعد از این واقعه مازندرانی‏ها بیشتر از قبل کمر اطاعت و پیروی از سید قوام الدین بستند و این اتفاق راه رسیدن سیدقوام الدین را به فرمانروایی مازندران بسیار آسان کرد و طولی نکشید که طرفداران سید قوام الدین به جنگ با کیا افراسیاب برخاسته و وی را همراه با سه فرزندش به قتل رساندند.(8)

از میان فرزندان کیا افراسیاب اسکندر شیخی به سبزوار حمله برد و آنجا را تصرف کرد.ملک حسین کرت حکمران هرات با احترام او را به هرات فرا خواند و وی تا زمان حمله تیمور گورکان به هرات در آن شهر بود.پس از فتح هرات به دست تیمور، اسکندر به همران ملک حسین به خدمت امیر تیمور در سمرقند رفتند و تیمور را برای تسخیر مازندران و گرفتن انتقام از درویشان مرعشی تشویق و ترغیب کردند(20/ ص 82-181)

سید قوام الدین پس از پیروزی بر کیا افراسیاب اداره مازندران و حکومت آن را به فرزندان خویش واگذار کرد و ابتدا سرپرستی آن را به پسرش عبد اللّه که بزرگتر از همه بود سپرد، اما وی اظهار داشت که من بجز عبادت و اطاعت و گوشه فقر و قناعت چیزی از این دنیا طلبکار نیستم و به پیشنهاد وی برادرش سید کمال الدین را که مرد کار و شجاع و اعلم از دیگران بود به ریاست قبول کردند و سایر برادران در مقام اطاعت و فرمانبرداری کمر همت بستند(20/ص 185)

مرعشیان که صاحب دشتها و جلگه‏های مازندران گشتند با تصرف این مناطق توانستند ظلم و جور و فسق و فجوری که بر مردم وارد می‏شد را از بین برده و به بسط عدالت اجتماعی بپردازند.مرعشیان به تدریج دامنه نفوذ سیاسی خود را به اطراف گسترش دادند.سایر فتوحات مرعشیان عبارت بودند از:فتح قلعه سواد کوه، فتح قلعه فیروزکوه، تسخیر منطقه رستمدار و فتح قلاع کجور و نور و لاریجان(20/ ص 217-198)سید قوام الدین مرعشی در سال 781 ه.به علت بیماری در شهر بار فروش در(بابل)درگذشت، جنازه او را با شکوه فراوان به آمل بردند و در آنجا به خاک سپردند و مقبره‏ای با شکوه بر مزار او بنا کردند(10/ص 44-243)

یورشهای امیر تیمور گورکان به مازندران

تیمور قبل از اینکه با مرعشیان برخوردی داشته باشد، دو بار به استرآباد لشکر کشید. اولین بار سال 780 ه.ق بود که وقتی امیر ولی حاکم مازندران از حمله حیرت انگیز تیمور آگاهی یافت، مقربان خود؛امیر حاجی و دیگر نزدیکان را با انواع پیشکش‏ها به‏ نزد پادشاه گورکانی فرستاد.تیمور چون التماس امیر ولی را دید که از در اطاعت و انقیاد در آمده بود، درخواست او را پذیرفت و از آنجا مراجعت کرد.بدین ترتیب امیر ولی با اظهار انقیاد از خشم تیمور در امان ماند و تیمور استرآباد را به امیر ولی بخشید(15/ص 60).پس از مراجعت تیمور، امیر ولی اقدامات محافظتی برای حفظ استرآباد انجام داد و دستور داد دور شهر را خندقی بزرگ کندند و از وسایل گوناگون دیوار بلند ساختند و در بالای این دیوار، سیخ‏ها استوار کردند.تیمور چون از اقدامات امیر ولی آگاهی یافت، با لشکر گران، مرکب از سی‏قشون در سال 876 ه.به طرف استرآباد حرکت کرد.لشکر امیر ولی شکست خوردند و روی به گریز آوردند و بسیاری از سپاهیان وی در هنگام عقب نشینی درون همان چاههایی که کنده بودند، افتادند و مردند.(9)امیر ولی به جانب ری روانه شد و تیمور لشکری بزرگ به سرداری خدای داد بهادر و شیخ علی بهادر و عمر بهادر و ایناغ خماری را در عقب او روانه گردانید.امیر ولی پس از فرار به ری از ترس از آنجا از راه گیلان به خلخال رفت و در آنجا به قتل رسید(9/ص 123).بعد از تسخیر استرآباد، تیمور پیرک پادشاه پسر لقمان پادشاه از نوادگان طغا تیمور را که ملازمت صاحبقران بود، والی آنجا گردانید(24/ص 207)

پس از تصرف استرآباد به دست تیمور، سادات مرعشی برای جلوگیری از هرگونه برخوردی درصدد فرستادن نماینده‏ای به خدمت تیمور برآمدند.به همین مناسبت سید کمال الدین فرزند خود سید غیاث الدین را به همراه تحف و هدایا به اردوی تیمور فرستاد.سید غیاث الدین توسط سید برکه که صوفی و مورد احترام خاص تیمور بود به حضور او رسید.تیمور انتظار داشت که خود سید کمال الدین شخصا به خدمت او رسد و لذا به سید غیاث الدین زیاد التفات نکرد، اما او را خلعت پوشانید و نصیحتی چند کرد و خود به سوی عراق رفت(20/ص 224؛10/ص 344).سید کمال الدین برای بار دوم همان فرزند خود را با تعدادی از سپاهیانش به خدمت امیر تیمور فرستاد و با اینکه وی تا عراق ملازم تیمور بود، ولی نتوانست در دل او رأفت و مهر ایجاد کند.تیمور پس از چندی در سال 792 هجری لشکر خود را متوجه خراسان کرد و از آنجا برای تصرف مازندران عزم خود را جزم نمود.

سید کمال الدین برای بار سوم فرزند خود سید غیاث الدین را با تحف و هدایا پیش امیر تیمور فرستاد و عذر خواهی بسیار کرد که«ما جمعی از ساداتیم که در این جنگل مازندران مقیم گشته، به دعای دولت مواظبت می‏نماییم....اکنون این حقیر مدتی است به طریق جدّ و آباء خود در این جنگل مازندران با مردم آنچه وظیفه عدل و انصاف است مدعی داشته، به دعای دولت شاهان ذوی الاقتدار مشغولیم.مأمول آنکه نظر عنایت مشمول حال این فقیران گردانیده از ما بجز دعاگویی چیز دیگری توقع ندارند»(20/ص 225)

تیمور در تزوکات خویش به این نکته اشاره کرده است:«اول کسی که به من پناه آورد امیر علی(10)حاکم مازندران بود که به من پیشکش فرستاد و در مکتوبی که نوشته بود، قید کرده بود که ما جمعی از آل علی‏ایم، قناعت به این سرزمین کرده‏ایم«ان تأخذ و اقدرتکم اقوی و ان تعفوا اقرب للتقوی»یعنی اگر بگیرید قدرت شما قوی‏تر است و اگر عفو کنید نزدیک به پرهیزکاری است»(8/ص 18-117)

درخواستهای سید غیاث الدین مورد قبول تیمور واقع نشد، به فرمان وی سید را زندانی کردند و تیمور متوجه مازندران شد.

پطروشفسکی می‏نویسد:«نهضت مردم مازندران از لحاظ ترکیب اجتماعی و افکار شرکت کنندگان با سربداران خراسانی مشابهت کامل داشت.وی سقوط مرعشیان به دشت تیمور را امری اجتناب ناپذیر می‏داند»(6/ص 102 و 108)

نبرد تیمور با مرعشیان

پس از آنکه مرعشیان نتوانستند تیمور را از حمله به مازندران باز دارند، از طرف دیگر تحریکات اسکندر شیخی که پدرش کیا اسفندیار به دست مرعشیان به هلاکت رسیده بود، در تیمور مؤثر واقع شد و وی تمامی اطلاعات خود ار راجع به سادات مرعشی و راهها و معابر مازندران در اختیار تیمور گذاشت.بنابراین سادات به جد و تلاش فراوان شروع به مهیا کردن لشکر کردند و قلعه ماهانه سر(11)را نزدیک به ساحل دریا که منطقه‏ای آبگیر و پوشیده از جنگل بود و در میان آن تپه بزرگی واقع شده بود بر بالای تپه بنا کردند و از چوبهای بزرگ دیوارها و برجها ساختند و دروازه‏ها بنشاندند، و درون حصار خانه‏ها ساختند و اموال و خزاین که در ساری و آمل بود بدان قلعه نقل نمودند و بعضی را در گل پنهان کردند و چنان معین گردانیدند که اگر لشکر تیمور به قراطغان برسد آنجا جدال و قتال را آماده کرده، محاربه کنند(20/ص 27-226؛24)

به این ترتیب سادات مرعشی لشکر آراسته و در 26 ذی القعده سال 794 ه- قراولان در لشکر به هم رسیدند و در صحرای قراطغان(12)جنگ را آغاز نمودند، عده‏ای از طرفین مقتول گشتند، سادات وقتی از نیرو و عظمت و جدال سپاه تیمور آگاه شدند، (13)عقب نشینی کردند.سید کمال الدین با فرزندان و برادران و سادات آنچه زنده مانده بودند در قلعه متحصن گشتند و به همراه محافظان قلعه دست به مقاومت زدند. لشکر تیمور اطراف قلعه را محاصره کردند، به دستور تیمور کشتی‏ها با قشون جنگی مجهز به آتش انداز از راه کناره دریای قلزم(دریای مازندران)، نفت و آتش در میان قلعه انداختند.محاصره قلعه دو ماه و شش روز طول کشید و سرانجام مرعشیان در روز پنجشنبه دوم شوال 795 ه.ق تسلیم شدند و قلعه را به تیمور سپردند.سادات مرعشی به همراه سید کمال الدین چون به بارگاه تیمور رسیدند، تیمور از جای برخاست و ایشان را تعظیم نمود.تیمور کمال الدین را مخاطب قرار داد و گفت:«من به ولایت شما جهت مال و ملک شما نیامده‏ام به سبب آن آمده‏ام که مذهب شما بد است.حیف باشد که شما دم از سیادت بزنید و مذهبی داشته باشید که لایق مسلمانان نباشد.سید کمال الدین فرمود:ای امیر ما را چه مذهب است که بد است؟گفت:شما سب صحابه می‏کنید و رافضی مذهب‏اید.سید کمال فرمود ما خود متابعت جد و آباء خود کرده‏ایم، اگر مخالفان جد خود را بد گفته باشیم غالبا عجب نباشد»(24/ص 412؛22/ص 233)

در این مجلس که بین امیر تیمور و سید کمال الدین سخنانی رفت، تیمور متوجه شد که همه حرفهایی که درباره سادات مرعشی گفته‏اند، درست نیست.آنگاه تیمور فرمان داد تا به داخل قلعه روند و هر چه اموال و نقدینگی بود همه را بار کنند و بیرون آوردند.سپس دستور داد تا قلعه را آتش زدند و با زمین هموار کردند.

تیمور پس از تسلط بر مازندران برای اینکه سادات مرعشی دوباره به حکومت نرسند و این ناحیه را مرکز شورش و طغیان نسازند و همچنین برای اینکه آنها را تحت نظر داشته باشد، فرمان داد آنها را به ماوراء النهر مرکز حکومت خویش انتقال دهند.به فرمان تیمور سادات مرعشی را همگی در کشتی نشانده و به ماوراء النهر بردند بعضی را به سمرقند و برخی را به اترار و کاشغر و خوارزم روانه ساختند(20/ص 236؛9/ص 134)

بعد از آن تیمور، ساری و آمل را غارت و مردم آن بلاد را قتل عام کرد و به قول ظهیر الدین مرعشی«چنان ساخت که در تمامی بلاد مازندران خروسی و ماکیانی نماند، که بانک کند و بیضه نهد و بقیة السیف که بودند، گریختند به اطراف و جوانب رفتند و عورات و پیر و ضعفا و اطفال به گرسنگی بمردند»(20/ص 237)

تیمور بعد از تبعید سادات مرعشی حکومت ساری را به جمشید قارن غوری و ولایت آمل را به اسکندر شیخی و ایالت رستمدار را به ملک طوس و قلعه نور را به ملک کیومرث داد.

بنا به نوشته ابن عربشاه، اسکندر چلابی(شیخی)؛در مجلسی نزد تیمور بود، آن مجلس آراسته به اسباب عشرت و سرور، تیمور از او پرسید که اگر دور زمان به فرزندان من گردد که را بینی که آهنگ تباهی آنان کند؟وی در حالی که مغزش از باده ناب در جوش و چراغ خردش خاموش بود به پاسخ گفت:آن که فرزندان تو را از میان برگیرد نخست منم.تیمور در آن حال چیزی نگفت.اما اسکندر وقتی از مجلس بیرون آمد، حاضران در مجلس او ار ملامت کردند که چرا چنین سخنی گفتی؟اسکندر هم از بیم تیمور گریخت و از او نشانی پدیدار نگشت(3/ص 54)

به نوشته سید ظهیر الدین مرعشی اسکندر یاغی شد و سرانجام به قتل رسید (20/ص 343-44)

پی‏نوشت

1.برای اطلاع در خصوص خاندانهای حکومتگر مازندران به منابع زیر مراجعه فرمایید:تاریخ طبرستان؛سید ظهیر الدین مرعشی:تاریخ طبرستان و رویان و مازندران؛اعتماد السلطنه، محمد حسن:التدوین فی احوال جبال شروین؛اولیاء اللّه آملی:تاریخ رویان؛چراغعلی اعظمی سنگسری:گاوبارگان پادوسبانی؛عباس زریاب خویی:«پادوسپانیان»، دانشمامه جهان اسلام.

2.سید ظهیر الدین مرعشی در خصوص دوره حکومت این سلسله می‏نویسد:«تا قتل ملک فخر الدوله حسن که تاریخ هفتصد و پنجاه بود و استیصال آل باوند گشت، صد و بیست و پنج سال بود.اما متغلبان از نواب خلفا و پادشاهان ترک و داعیان دین او اولاد حضرت رسول(ع)در این باب در مازندران و رویان داخل می‏گردند و گاهی تمامی ولایت از ایشان مسلوب می‏گردانیدند و ایشان به طریق اسفاهی‏گری در ولایت طبرستان می‏بودند و گاهی ملک الجبال بودند و دشت مازندران به تصرف متغلبان بود(20/ص 163)

3.چلاو نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان آمل است(فرهنگ جغرافیایی ایران، تهران، 1339، ص 91)

4.خواهر افراسیاب زن ملک فخر الدوله حسن بود و وی از شوهر سابقش دختری به نام ربیبه داشت.کیا افراسیاب به اتفاق خواهرش، فخر الدوله حسن را به مباشرت ربیبه نسبت کرده از علما و فقها در باب قتل او فتوی گرفتند(10/ص 337)

5.افراسیاب دو پسر به نامهای کیا علی و کیا محمد داشت که ملک فخر الدوله هنگام یاد دادن شاهنامه به آنها، با خنجر خود به دست یکی از آنها به قتل رسید(10/ص 337؛20/ ص 121)

6.خواندمیر می‏نویسد:زبان به گفتن کلمه استغفر اللّه گردان ساخته از ارتکاب شراب و سایر منهیاب توبه کرده بود.رباعی:

از شراب مدام و لاف مشرب توبه

وز عشق بتان سیم غبغب توبه

در دل هوس گناه و بر لب توبه

زین توبه نادرست یا رب توبه

(10/ص 338)

7-به نوشته مؤلف حبیب السیر(10/ص 338)

اساس توبه که در محکمی چو سنگ نمود

ببین که جام زجاجی چگونه‏اش بشکست

8-سید ظهیر الدین مرعشی می‏نویسد:ارکان دولت کیا افراسیاب پس از هزیمت هر که را در راه می‏یافتند سر از تن می‏انداختند.عورتی پنبه زرع کرده و از شاخ درخت بر حوالی آن مزرع استواری کرده که به لفظ مازندرانی آن را پرچین می‏خوانند.حوالی آن پرچین را آب روان کردند که گل آن موضع چنان نرم شد که سواران همه در گل ماندند.درویشان به یک حمله چنان تیرباران کردند و اول تیر بر سینه پر کینه کیا افراسیاب بر آمد و سه فرزند او نیز مقتول گشتند و آن عورت را که پرچین به دور زراعت پنبه خود کرده بود جلالک مار می‏گفتند که فرزندش جلالک نام بود و اکنون در مازندران محاربه جلالک مار پرچین شهرت دارد.(جلالک مار به مازندرانی یعنی مادر جلال کوچک).(20/ص 181-82)

9.بد مکن که بد افتی

چه مکن که خود افتی

(15/ص 96)

10.شاید منظور از امیر علی، سید کمال الدین است که احتمالا اسم کامل وی سید کمال الدین علی بوده است.

11.این قلعه که در قرن هشتم هجری به وسیله سادات مرعشی بنا شد، در شمال آمل حدود چهار فرسنگ به جانب دریا و بر بلندی‏های مشرف به دهکده زرکه و کرسنگ قرار داشت که امروز به فرنگیس معروف است.ابن اسفندیار درباره ماهانه‏سر که بعدها محل مستحکمی برای استقرار خاندان مرعشی مازندران شد می‏نویسد:«پادشاهی که ماهیه‏سر(ماهنه‏سر؟)نام داشته در محلی واقع در چهار فرسخی آمل مسکن داشت.در مجاورت آن خندق عمیقی است پر از آب و علف‏هایی که هر چه در آن بیفتد به کلی ناپدید می‏شود». (2/ص 38-37)

12.قراطغان از توابع اشرف(بهشهر)است(11/ص 107)

13.سید ظهیر الدین مرعشی لشکریان مرعشیان را با لشکر تیمور مقایسه کرده و می‏نویسد: «با وجود عظمت و جلال و کثرت عده و عدد لشکر به اقبال همچنان بود که قطره‏ای از بحر بردارند و یا ریگی از بیابان کم گردانند».(20/ص 229)

منابع

1-آملی، اولیاء اللّه.تاریخ رویان، تصحیح منوچهر ستوده، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، 348.

2-ابن اسفندیار.تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، انتشارات پدیده خاور، تهران، 1366.

3-ابن عربشاه، عجایب المقدور فی اخبار تیمور(زندگانی شگفت آور تیمور)، ترجمه محمد علی نجابتی، تهران، 1356.

4-اعظمی سنگسری، چراغلی.گاوبارگان پادوسبانی، تهران، 1354.

5-برزگر، اردشیر.تاریخ طبرستان پیش از اسلام، تهران، 1329

6-پطروشفسکی، ا.پ.نهضت سربداران خراسان، ترجمه کریم کشاورز، انتشارات پیام، تهران، 1351.

7-حافظ ابرو، عبد اللّه بن لطف اللّه.زبدة التواریخ، ج 1 و 2، تصحیح سید کمال حاج سید جوادی، تهران، 1372.

8-حسینی تربتی، ابو طالب.تزوکات تیموری، از روی چاپ اکسفورد، 1773 م.

9-خوافی، فصیح احمد بن جلال الدین.مجمل فصیحی، ج 3، تصحیح محمود فرخ، مشهد، 1333.

10-خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین الحسین.تاریخ حبیب السیر، ج 3، کتابفورشی خیام، تهران، 1333.

11-رابینو، ه.ل.مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، مقدمه مترجم، تهران، 1365.

12-سمرقندی، دولتشاه.تذکرة الشعراء، به همت محمد رمضانی، تهران، 1366.

13-سمرقندی، عبد الرزاق.مطلع السعدین و مجمع البحرین، به تصحیح محمد شفیع، لاهور، 1964 م.

14-سمرقندی، عبد الرزاق.مطلع السعدین و مجمع البحرین، ج 1، به اهتمام عبد الحسین نوایی، تهران، 1353.

15-شامی، نظام الدین.ظفرنامه، به اهتمام فلکس تاور، پراگ، 1956.

16-فومنی گیلانی، عبد الفتاح.تاریخ گیلان، تصحیح منوچهر ستوده، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، 1349.

17-کلاویخو، گونزالس.سفرنامه، ترجمه مسعود رجب‏نیا، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چاپ دوم، تهران، 1366.

18-گیلانی، ملاشیخعلی.تاریخ مازندران، تصحیح منوچهر ستوده، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، 1355.

19-مرعشی، سید ظهیر الدین.تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تصحیح برنهارد دارن، بطرزیورغ، 1850 م.

20-مرعشی، سید ظهیر الدین.تاریخ طبرستان و رویان و مازندران به کوشش محمد حسین تسبیحی، تهران، 1368.

21-مرعشی، میر تیمور.تاریخ خاندان مرعشی مازندران، تصحیح منوچهر ستوده، تهران، 1364.

22-میر جعفری، حسین.تاریخ تیموریان و ترکمانان، انتشارات دانشگاه اصفهان، اصفهان، 1375.

23-میر خواند، محمد بن خاوندشاه.روضة الصفا، ج 6، تهران، 1339.

24-یزدی، شرف الدین علی.ظفرنامه، تصحیح محمد عباسی، ج 1 و 2، تهران، 1336.

این مقاله در فصلنامه مجله دانشکده ادبیات وعلوم انسانی اصفهان شماره 36و37 تابستان 1383 به چاپ رسیده است و مأخذ ما وبلاگ استاره سو بوده.

تیرماِ سیزده ِشو(شب 13تیرماه)

2011-01-20T22:22:00.000+03:30

تير ما ، ماه چهارم از ماهاي باستاني تبري برابر با آبان ماه هجري شمسي مي باشد «تير ما ماه چهارم از ماه‌هاي باستاني تبري، در اين ماه، جو، گندم، وعدس و ديگر چيزها تقسيم كنند».[1]

شب سيزدهم اين ماه يعني غروب دوازدهم به لال‌شو ،لالك شو، ابااباشو[2] و...»معروف است .افراد به صورت گروهي دم در خانه مردم رفته در حالي كه يك شيش يا تركه بلند در دست دارند. ابا ابا يا ابه ابه مي‌كنند و از صاحب خانه‌ها هدايايي دريافت مي‌كنند كه به صورت تبرك است. اين شب داري تقدس خاصي بين اهالي مازندران مي باشد، پيشينه اي طولاني دارد. افرادي كه دم در خانه‌ها مي‌روند و لال بازي مي‌كنند از احترام فوق العاده‌اي برخوردارند.

تير ماه را آخر پاييز يا مطلق پاييز وخزان مي‌دانند چرا كه در مازندران آخرين ماه هر فصل فارسي جزء فصل يعدي قرار مي‌گيرد. عامه مردم اعتقاد دارند كه اسفند ماه جزء بهار است و خرداد تابستان ، شهريور پاييز و آذر هم تابستان . تير ماه تبري كه برابر با آبان است آخرين ماه فصل پاييز قرار مي‌گيرد: «تير ماه معني مطلق آن فصل يا خزان است ، امير معزي گفته است :

كنون كه خور به ترازو رسيد و آمد تير شدند راست شب و روز چون ترازو وتير» [3]

«روز سيزدهم تير ماه باشد. در زمان يكي از ملوك عجم چند سال باران نباريد. در اين روز خواص و عوام گرد آمده دعا كردند، همان موقع باران آمد. بدان سبب مردم شادي و نشاط كردند. آب به يكديگر ريختند و از آن روز اين رسم بر جا مانده است.» [4]

تير ماه مازندراني كه اوج بارش باران است با اين نام بي مناسب نيست .«تير ماه نام آن منسوب به تير يا تيشتر، ستاره بارن است .تير ماه باستاني تبري همزمان از اعتدال پاييزي است »

تير يا تيشتر ايزد باران با ديو خشكسالي در جنگ است. پشت هشتم اوستا اختصاص به آن دارد. «وي نيروي نيكوكاري است كه در نبردي گيهاني با اپوشه (اپوش) ديو خشكسالي كه تباه كننده زندگي است درگير مي‌شود. تيشتر «ستاره تابان و شكوهمند»، نخستين ستاره و اصل همه‌ي آب‌ها و سرچشمه‌ي باران و باروري است.»[5]

نبرد بين اين دو نيرو يا دو خدا جالب توجه است. ابتدا اپوشه برتيشتر غلبه مي‌كند ولي از اهورا مزدا كمك مي‌طلبد و پيروز مي‌شود: «تيشتر به شكل اسب زيباي سفيد زرين گوشي، با ساز و برگ، به درياي گيهاني فرو رفت در آن جا با ديو اپوش كه به شكل اسب سياهي بود و با گوش و دم سپاه خود ظاهري ترسناك گذاشت، روبه‌رو شد. رو در رو سه شبانه روز با هم جنگيدند. امّا اپوش نيرومندتر از كار به درآمد و تيشتر با «غم و اندوه» به سوي اهوره مزدا فرياد برآورد كه ناتواني او از آن است كه مردمان نيايش‌ها و قرباني‌هاي شايسته‌اي بدو تقديم نكرده‌اند. آن‌گاه اهوره مزدا خود براي تيشتر قرباني كرد تا نيروي ده اسب، ده شتر، ده گاو نر، ده كوه و ده رود در او دميده شد. بار ديگر تيشتر و اپوش رو در روي هم قرار گرفتند. اما اين بار تيشتر كه نيروي قرباني بدو قوت بخشيده بود از كارزار پيروز به درآمد و آب‌ها توانستند بي‌مانع به مزارع و چراگاه‌ها جاري ‌شوند.» [6]

تيشتر باران‌زا وقتي پيروز شد آب همه جا را فرا گرفت آب مايع حيات است آيا بدون آب مي‌توان زندگي كرد؟! پس بايد آن را پاس داشت و احترام گذاشت به همين خاطر قرباني انجام مي‌گيرد در چنين موقعي جشن برپا مي‌شود. همه‌ي ستاره تيشتر را مي‌ستايند. «تيشتر ستاره شكوهمند را مي‌ستايم كه آب‌هاي ايستان و روان و چشمه و جويبار و برف و باران ] همه[ اويند.»[7]

« ... تيشتر به درياي فراخكرت مي‌رود، دريا را به جوش مي‌آورد، آن را متلاطم مي‌سازد و امواج را به سوي ساحل مي‌راند، آن چنان كه نه فقط كناره‌هاي دريا بلكه مركز دريا به جوش مي‌آيد، آن گاه بخار از دريا به سوي ارتفاعات كوه هند، كه در ميان درياي فراخكرت قرار دارد، برمي‌خيزد و به جلو مي‌رود، ابر و مه ايجاد مي‌كند و باد جنوب را از همان راهي كه هَوَم دهندة ستويس، عبور كرده دنبال مي‌كند، باد نيرومند مزدا مه را به جلو مي‌راند و باران و تگرگ به روستاها، به مزارع و به هفت كشور جهان فرو مي‌ريزد. [8]

ما مي‌بينيم در چنين روزي آرش كمانگير بارها كردن تير مي‌خواهد مرز ايران و توران را مشخص كند. اگر بسياري از اين باورها و اسطوري‌ها را نماد و نشانه بگيريم. كه چنين هم است، تير آرش نمي‌تواند نماد بلاگردان و بدبختي و تباهي باشد براي جامعه‌ي ابتدايي آن زمان، بلا و بدبختي كه دامنگير وطن شد با تير آن‌ را دوركرده ‌باشد و‌ آن‌گاه خودش در چنين روزي قرباني شده باشد. مگر نه اين كه اهور مزدا قرباني كرد تا تيشتر نيرو گرفت بر «اپوش» ديو خشكسالي پيروز شد به هر صورت در چنين روزي در مازندران جشن گرفته مي‌شود با تركه با شيش بر در و ديوار و خانه و درخت مي‌زنند تا بركت و زايايي زياد گردد.

اگر تركه را نماد تير آرش بگيريم كه عده‌اي هم‌چنين اعتقادي دارند باز نشان دهنده زايايي و باروري است و از بين برنده پليدي و ناباروي است كه با ديو خشكسالي در ارتباط است.

در اوستا آمده است.«تيشتر ستاره شكوهمند را مي‌ستايم كه شتابان و چالاك به سوي دريا «فراخ كرت» تازد بسان تير پرّان «آرش» تيرانداز، بهترين تيرانداز ايراني ـ كه از كوه «ائبرئوخشوت» به سوي كوه خوانَونَت بينداخت.

آن گاه آفريدگار «اهورا مزدا» ] نيروئي شگرف[ بدان ] تير «آرش»[ بخشيد و آب و گياه و «مهر» دارندة دشتهاي فراخ ـ گرداگرد ] خويش[ راهي براي او آماده ساختند. [9]

«به هر صورت آرش نماد قرباني در راه خداي تير يا تيشتر مي‌تواند باشد و جشني كه تير ماه مازندراني در دل پاييز انجام مي‌گيرد نشانه‌ي غلبه خداي باران بر خداي خشكسالي است و چنين شباهتهايي در فرهنگ و‌آيين‌هاي ديگر سرزمين هم وجود دارد. [10]

مردمان تبري در چنين شبي چشن باشكوهي مي‌گيرند، خيرات مي‌كنند. هدايا مي‌دهند وشبي پرمعنا و پر رمزوراز سمبليك است. «سيزدهمين ماه از ماه تير تير روز نام دارد. ايرانيان باستان در اين روز جشني باشكوه به نام (تير جشن) برگزار مي‌كردند. بازمانده اين جشن به نام تيرماه سيزده شو – شب سيزدهم تير ماه – در ميان كوه نشينان لارجان و ديلمان و...نگاه داشته شد.

توجه «در تير روز از ماه فروردين تير ،جشن گرفته مي شود كه معروف به سيزده فروردين است.تطبيق اين دو قابل توجه است».[11]

اين شب و مراسم آن تاريخچه مهم و سرنوشت سازي براي وطن دارد، نشان دهنده دلاوريها و فداكاريهاي مردان اين مرزوبوم و از خود گذشتگي پهلواناني است كه در راه وطن جان خودشان را در طبق اخلاص گذاشته‌اند و هر گونه شك ودودلي را براي پاسداري و پاسداشت اين مرز وبوم به دل راه ندادند.

آري آرش كمانگير پهلواني بود كه در اين راه جانش را فدا كرد. به همين خاطر در چنين شبي به نام آرش كمانگير مردم جشن مي‌گيرند و تا پاسي از شب بيدار مي‌مانند.

ابوريحان بيروني در آثار الباقيه آورده است:«كه افراسياب جون كشور ايران غلبه كرد و منوچهر را در طبرستان در محاصره گرفت . منوچهر از افراسياب خواهش كرد (؟) كه از كشور ايران به اندازه پرتاب يك تير درخور به او بدهد و يكي از فرشتگان كه نام او اسفنديار بود حاضر شد و منوچهر را امر كرد و تير و كمان بگيرد به اندازه اي كه به سازنده هاي آنان نشان داد. چنانكه در كتاب اوستا ذكر شد «آرش) را كه مردي با ديانت بود حاضر كردند گفت:«تو بايد اين تير وكمان را بگيري و پرتاب كني » و آرش برخاست و برهنه شد و گفت:«اي پادشاه و اي مردم، بدن مرا ببينيد كه از هر زخمي و جراحتي و علتي سالم است و من يقين دارم كه چون با اين كمان اين تير را بيندازم پاره پاره خواهم شد و خود را تلف خواهم نمود . ولي من خود را فداي شما كردم. سپس برهنه شد. به قوت و نيرويي كه خداوند به او داده بود كمان را تا بنا گوش خود كشيد و خود پار ه پاره شد و خداوند باد را امر كرد كه تير او را از كوه رويان بر دارد و به افصاي خراسان كه ميان فرغانه و تبرستان است پرتاب كند و اين تير در موقع فرود آمدن به درخت گردوي بزرگي گرفت و كه در جهان از بزرگي مانند نداشت....و منوچهر و افراسياب به همين مقدار در زمين با هم صلح كردند و اين قضيه در چنين روزي بود و مردم آن را عيد گرفتند .

«....منوچهر و ايرانيان را در اين حصار كار سخت و دشوار شده بود به قسمتي كه ديگر به آرد كردن گندم و پختن نان نمي‌رسيدند. زيرا طول مي‌كشيد و گندم و ميوه هاي كال كه هنوز نرسيده بود مي‌پختند و بدين جهت پختن ميوه و گندم در اين روز رسم شد. و برخي گفته‌اند كه روز پرتاب كردن تير اين روز بوده كه روز تير مي‌باشد كه تيرگان كوچك است و روز چهاردهم آن شش روز است كه تيرگان بزرگتر باشد در اين روز خبر آورند كه تير يك جا افتاده و در اين روز مردم آلات طبخ و تنورها را مي شكنند زيرا در اين روز بوده كه افراسياب رهايي يافتند و هريك به كار خود مشغول شدند»[12]

در باره داستان آرش كمانگير اغلب مردم مازندراني بر اين اعتقادند كه اين شخص مازندراني بوده و خودش را در راه وطن فدا كرده است .اما مكاني را او تير را پرتاب كرده است نظريات متفاوتي دارند. عده‌اي كوه دماوند را مدنظر دارند. عده‌اي هم مكاني به نام پامال بيشه در جاده چمستان نور آن طرف رودخانه آلشرود .در چنين نقطه‌اي آرش تيرش را از چله كمان رها كرد .همچنين اعتقادي به شكست ايرانيان در برابر تورانيان و افراسياب ندارند ومي گويند : فقط تعيين مرز ايران و توران بوده است و عده‌اي مي‌گويند ايران پيروز شد.

آري آرش در چنين زماني (تير ماه سيزده شو) به بلندترين نقطه ايران، دماوند بام ايران و با تمام قوا تيري را رها كرد تا مرز ايران و توران را مشخص گردد. تير در يكي از نقاط توران زمين فرود مي‌آيد كه نزديك سرزمين چين بود. زيرا ايران آن موقع وسعت زيادي داشت ودر منطقه چنين درختي روييد و براي مردم همان منطقه آن درخت مقدس مي‌باشد و هر ساله در همان مكان مراسمي اجرا مي‌گردد به همين خاطر اهالي مردم مازندران غروب روز دوازدهم تير ماه تيري به در خانه‌ها رفته و با شيش يا تركه بلند

كه نوك آن كيسه يا دستمال بسته شده كيسه يا دستمال را از طريق دريچه اتاق يا سوراخ پشت بام يا در ورودي منزل وارد خانه مي‌كنند ومي‌گويند:

لال بمو لال مار بمو (لال آمد مادر لال آمد )

پار بورده امسال بمو (پارسال رفت و امسال آمد)

و چه گهره مشت بوو (بچه توي گهواره بزرگ شود)

سنخ[13] دونه مشت بوو (صندوق پر از برنج شود

و......

صاحب خانه خوراكي هايي مثل گردو، كشمش؛ انار،گندم،پول سكه اي و......داخل دستمال مي‌گذارد و به آنها مي دهد يا بعضي توي حياط مي‌گذارند تا لال‌ها بردارند و بعد مي‌گفتند به همه جاي خانه شيش يا تركه بزند. چون تركه تبرك بود و باعث خير و بركت. همچنين درختهايي كه كم ميوه يا اصلاً ميوه نمي دادند با تركه مي زدند تا ميوه بدهد «شيش نمادي از تير كمان اوست ‍]آرش] [14]

مردم خوراكي هايي مثل آجيل هاپريشت[15] يا هاپيشت يا هابيشت خوراك مخصوص شب تيرماه سيزده را مي خورند و تا پا سي از شب بيدار مي مانند و جشن مي‌گرفتند.

نزد مردم ميخ‌ساز رسم بر اين است كه در اين شب، پس از غروب آفتاب سيزده نوع تنقلات صرف شود. گندم، شاهدانه، بادونه، تخم‌مرغ رنگ شده، نخود و كشمش از جمله اين تنقلات است. ضمناً پسربچه‌ها صورت خود را مي‌پوشانند و به در خانه‌ها مي‌روند وكيسه‌اي كه سر آن را با نخي بسته‌اند به داخل خانه‌ها مي‌اندازند. صاحب‌خانه خوردني در كيسه آن‌ها مي‌اندازد.[16]

در روستاي مهر كتي يا مار كتي آمل با اسب يا خر به در خانه مردم مي‌رفتند و با تركه بلند به در خانه‌ها مي‌زدند و شعر مي‌خواندند و صاحب خانه هم خرجين اسب و خر را با وسايلي از قبيل: برنج، توت خشك، پارچه و غيره پر مي‌كردند. « مردم بر اين باورند كه اين شب تنها شبي است كه اسب چشمهايش را مي‌بندد و به اصطلاح مي‌خوابد.»[17] سيزده جور غذا و ميوه تهيه مي كردند و دور هم جمع مي‌شدند و مي‌خورند. معمولاً غذاها و ميوه‌هايي تهيه مي‌كردند كه در اين فصل كم بود. ميوه‌هاي از قبيل :ازگل، نارنگي، هندوانه، خربزه، به و...غذاهايي مثل كباب مرغ ،غاز ،اردك بوقلمون، ماهي وقيمه بادمجان و... فاميل‌ها هر كدام ميوه اي خريده و به منزل بزرگترها مثل پدر بزرگ و مادر بزرگ و يا بزرگ طايفه مي‌رفتند و جشن مي‌گرفتند و به زبان محلي شعر مي‌خواندند سيزده جور غذا را ميل مي‌كردند و شادي مي‌نمودند.

« در اين شب معتقدند كه بايست سيزده نوع تنقلات بعد از شام صرف شود مهمترين آن‌ها عبارت است از : انار، تخمه، مركبات، گندم برشته با گردو، كشمش، خربزه، مخصوصاً هندوانه ، باقلايي كه چند شب در آب نمك خيسانده باشند بنام شورپسته و غيره صرف مي‌نمايند. و بعد از صرف آن‌ها تا نصف شب به گرفتن فال از ديوان حافظ خود را سرگرم مي‌دارند. اين قسمت به قدري معمول و مورد علاقه آنان است كه بيشتر پيرزنان اغلب غزليات خواجه را از بردارند و افسانه زيادي از حافظ مي‌گويند. [18]

عقيده بر اين است كه حضرت علي در اين شب به دنيا آمده است .در شب ني ها به صدا در مي آيند .بهترين ني را مي توان در چنين شبي به دست آورد كه هفت بند دارد و به ني هفت بند يا لله واي[19] هفت بند معروف است .

اگر در همان لحظه اي كه حضرت علي به دنيا آمد، آب رودخانه را بردارند آب تبديل به شمش طلا مي شود.«مردم سواد كوه بر اين باورند كه در شب سيزده يك لحظه همه آب‌هاي جهان راكد مي‌شود، اگر كسي شايستگي آن را بيابد كه آن لحظه را درك كند هر شئي كه در آب بيندازد طلا خواهد شد. [20]

درباره به دنيا آمدن حضرت علي رضا خراني از شاعراني كه شعر او سينه به سينه در بين مردم رواج دارد.از روستا خرات محله كجور مي باشد گفت:

رضا بوته مه جان مدعا بموئه

رضا گفت مدعي من آمد

تيره ماه سيزده علي دنيا بموئه

تيره ماه سيزده علي به دنيا آمد .

ختم پيغمبر مبارك با بموئه

پيامبر براي تبريك آمد

خلعت علي عرش اعلا بموئه

هديه براي حضرت علي از عرش اعلا آمد

یاامیر پازواری شاعر شوریده مازندرانی می گوید:

تیرماسیزه شو خجیره tir mā sizə ŝu xəjirə))

(شب تیر ما سیزده شب زیبا وخوبی است.)

دوس لبون شروت او خجیره dus labun ŝarvat ?u xəjirə))

(شهد شیرین لبان دلبر نوشیدنی وزیباست)

کمون بلفه وچش سیو خجیره kamun bəlfə ?u čəŝ siu xəjirə))

(ابروی کمانی وسیاهی چشم معشوق زیباست.)

عید شو با یار سینه سو خجیره?idə ŝu bā yār sinə su xəjirə))

(درشب عیدسینه به سینه با یار زیباست.)

نیما یوشیج پدر شعر نو چه بسیار جالب این سنت حسنه ودیرینه را به نظم وتصویر کشیده است:

تیر ما سیزه شو بیه من چو بِِئیرم ba?irəm). tir mā sizə ŝu bayə(?u)mən ču )

(شب تیر ماه سیزده شد من چوب(برکت وبخت گشایی)را به دست کیرم.)

لال از زبون شه چش خو بئیرم. lāl az zəbun ŝe čəŝe xu ba?irəm))

(خاموش وساکت خواب از چشمانم رخت بر بندد.)

بئیم کیجای ور و تو بئیرم. b?im kijā ye vay ?u tu ba?irəm))

(بیایم کنار دختر و اورا به رقص بگیرم.)

دسمال هادم و هرو برو بئیرم. dasmāl hādəm ?u həru bəru ba?irəm))

(دستمال بدهم وخوراکی بگیرم.)

بر گرفته از کتاب یوش اثر طاهباز

در منطقه ی بلده به خصوص یوش وحوالی آن مرسوم است،در شب تیر ما سیزه شو دو سه نفر جوان شباهنگام در حالی که دردست یکی از آن ها (شیش )ترکه نازک اما بلند به طول چند متر می باشد ،وارد منازل مردم شده،یکی از آن ها اشعاری در وصف ومدح مولا علی(ع) می خواند وآن فردی که چوب در دست دارد،گاهی به صورت خود جوش و گاهی هم به خواهش وتقاضای خانم خانه چوب برکت وبخت گشایی را آرام بر سر اهالی خانه مخصوصا دختران دم بخت می زنند.(از افاضات دوست شاعر ونقادم شیون نوری.)

در روستاي كوس رز آمل طبق معمول به لال ها هدايا مي دهند. آن خانواده هايي كه فقير بودند و تهي دست به جاي وسايل توي دستمال يا كيسه خاك مي‌ريختند و بعد به بيرون مي‌انداختند چرا كه بچه‌ها (لال‌ها)حق ورود به خانه را نداشتند. طريقه انداختن يا با چوپ يا تركه بود ويا اينكه توي حياط خانه مي‌گذاشتند.

در روستاي گُل محله يا گِل محله سر و رويشان را مي پوشاندند و با يك تركه بلند نوك آن را كيسه يا پلاستيك وصل مي كردند و به دم در خانه ها رفته تا صاحب خانه وسايلي مثل شيريني ، ميوه و....را داخل كيسه بريزد در بعضي از جاها هم پول مي‌ريخته‌اند، معمولاً افرادي پول مي دادند كه در خانه ميوه نداشتند .در ضمن اين شعر را هم مي خواندند.

تيره ماه سيزده شو علي دنيا بمو

(شب تير ماه علي به دنيا آمد )

پيامبر مبارك با بمو

(پيامبر براي تبريك آمد)

قرآن از عرش اعلا بمو

(قرآن مجيد از عرس اعلا آمد )

صلوات برسين صاحب زمون بمو

(صلوات بفرستيد صاحب زمان آمد )

دين وبركت مازندرون بمو (دين و بركت مازندران آمد )

با خوردن تنقلات،ازگل، وهندوانه و... تا پاسي از شب بيدار مي‌ماند. مردم بر اين باورند كه رونق و فراواني و خوشبختي در طول سال به سراغ خانواده خواهد آمد.

«در روز قبل از اين شب نيز، با تبر بر درختهايي كه ميوه نمي‌دهند حمله كرده وقصد قطع كردن آنها را در ظاهر مي كنند وكسي جلو مي آيد و به عنوان وساطت مانع از قطع آن درخت ها مي شود و قول مي دهد كه در سال آينده – سالي كه در راه است – اين درخت‌ها ميوه مي‌دهند و براين باورند كه درخت ها، با اين كار داردي ثمر خواهند شد.

همچنين در اين روز دختراني كه شوهر نكرده و درخانه مانده‌اند بوسيله پدران و يا مادران و برادران كشان كشان از خانه بيرون رانده مي شوند و در ظاهر باز يك نفر بعنوان ضامن جلو مي آيد و قول مي دهد كه اين دختر امسال شوهر مي كند و تقاضا مي كند كه او را از خانه بيرون نكنند و بر اين باور ند كه با اين كار اين دختر در طول سالي كه در راه است ازدواج خواهد نمود.»[21]

«دسته ديگر بنام لال‌شيش زن «چوب بي‌صدا» اين دسته در اين شب وظيفه دارند كه زن نازا را ناگهان و بي‌صدا و آرام به باد كتك بگيرند و ديگري كه ناظر اين عمل است براي ضمانت جلو مي‌آيد و مي‌گويد بس است. همين امسال اگر اين زن باردار نشد شما سال ديگر حق داريد با چوب او را تنبيه كنيد.»[22]

در اين شب علاوه بر خوردن تنقلات و ميوه‌جات و انواع غذاها ، فال گرفتن و تعريف كردن داستانهاي قديمي و خواندن شعرهاي محلي و آواز مثل كتولي ، اميري ،نجما و طالبا (داستانهاي طالب آملي و زهره معشوقه اوست) و....بزرگترها با شكستن گردو و دون كردن انار فال مي‌گرفتند. و از اين طريق شانس اطرافيان و بچه‌هايشان را امتحان مي كردند.

«دوشيزگاني كه در خانه مانده‌اند سعي مي‌كنند در اين شب آن‌ها را به خانه نزديكان بفرستد و در خانه نمانند تا با اين عمل سپيد بخت شوند. در اين شب بساط حلواپزي و صرف تنقلات برپا مي‌شود و تا سپيده دم بيدار مي‌مانند و كهنسالان داستان‌هاي شيرين و سرگرم كننده از هر مقوله براي خردسالان و ساير ين بيان مي‌نمايند و از ديوان حافظ فال مي‌گيرند و سعي مي‌كنند، سر بساط حتماً هندوانه باشد.

در منطقه چلاو آمل با سنجاق فال مي‌گيرند بدين صورت : يك نفر كه معمولاً از خانم‌هاست مسئول مي‌شود روي دامن خود يا يك پارچه‌اي روي دامن خود مي‌گذارد و سنجاق يا سوزني را در دست خود دارد مي‌نشيند و همه جمع مي‌شوند و يك نفر تبري[23] مي‌خواند.

خانم همزمان كه سنجاق را در پارچه فرو مي‌كند (مي‌زند) البته اين عمل معروف به «سنجاق دچينن»[24] است آواز خوان تبري مي‌خواند و بعد از خواندن هر دو بيتي يا هر بند كه با علي علي جان مولا علي جان پايان مي‌يابد سنجاق چين مي‌گويد نيت براي چه كسي است آن فرد مورد نظر با توجه به اشعاري كه خوانده شد متوجه مي‌شود فال او خوب بود يا بد.

بعد از این كه گفت فال از آن چه كسي است سنجاق را بيرون مي‌آورد دوباره به محض شروع خواندن تبري سنجاق را به پارچه مي‌زند اين كار براي تك تك حاضرين انجام مي‌شود كه معمولاً حاضرين از افراد خانواده‌اند ، پدر و مادر ، فرزندان و نوه‌ها و اگر مهماني هم باشد براي او هم فال مي‌گيرند.

ناگفته نماند فردي كه نيت مي‌كند ترتيب خاصي را براي حاضرين رعايت نمي‌كند آن لحظه هر كس به نظرش آمد به نيت همان فرد سنجاق را مي‌چيند. [25]

«... در موقع غروب آفتاب زن‌ها چادر به سر كرده به عنوان فالگوش سر چهارراه مي‌ايستند و مخصوصاً بسياري به اين عمل عقيده‌مندند اگر حرف بدي از رهگذر بشنوند آن را وحي منزل دانسته طوري متأسف مي‌شوند كه نمي‌توان حدي بر آن قائل شد.

بچه‌هاي گذر ساقة جورابي را (اغلب پشمي) به نخ درازي مي‌بندند و بي‌خبر وارد خانه همسايه‌ها مي‌شوند و آن را داخل اطاق پرت مي‌كنند چون صاحب‌خانه آشنا به اين معمول است با خوشحالي آن را پذيرفته و به قدر قوه‌ي خود پول، خوراكي توي جوراب ريخته و سپس به خارج مي‌گذارد. صاحب جوراب آن را برمي‌دارد و همين عمل در ساير خانه‌ها انجام مي‌دهد. [26]

غرس نهال را در اين شب ميمون و مبارك مي دانند ومعتقدند كه درخت ريشه بر زمين زده پا برجا شده و حاصلات زيادي خواهد داد.»[27]

در روستاي پولاد كلاي نور واطرافش، غروب روز دوازدهم تير ماه مازندراني وقتي هوا گرگ وميش مي گردد جوانان و نوجوانان گروه گروه با در دشت شيش يا تركه بلند به دم در خانه ها رفته وارد حياط مي شدند و ابا ابا كرده با لال‌بازي تركه را به ايوان ،در خانه ها و بام‌ها مي زدند تا صاحب خانه به آنها چيزهايي مثل پرتقال، نارنگي، ازگل، پول سكه‌اي، تيج[28] يا همرو و شيريني‌هاي محلي، وليك، (زالزالك محلي) و... بستگي به وسع خانواده‌ها بدهد. كدبانوي خانواده به بام منزل رفته به بهانه اين كه مي‌خواهد وسايلي را از بام به پايين بياورد هنگام برگشت به لال مي‌گفت با تركه او را بزنند و گاهي وقت مي‌گفت بيشتر و محكمتر بزنيد و اين را نشانه خير و بركت و روزي مي‌دانستند و معتقد بودند با اين كار سال آينده خداوند با آن‌ها روزي بيشتر خواهد داد. با خوش‌رويي هر چه تمامتر لال‌ها را پذيراني مي‌كردند اين مراسم در جاهاي مختلف فرق مي‌كند. در اسكي محله آمل نوك تركه را كيسه يا دستمال مي‌بستند تا صاحب خانه وسايلي مثل گردو،گندم و وليك (زالزالك محلي )، خرمالو، انار، پرتقال، كماج[29] در آن بريزد.

در روستاي نج از توابع بلده نور دو نفر لباس مخصوص مي پوشيدند به خانه ثروتمندان مي‌رفتند و با ادا و اصول و بازي‌ها از آن‌ها پول و شيريني مي‌گرفتند كه به بازي لال و لال مار مي‌گفتند. بچه ها دستكش پشمي كه نخ بلند داشت ار طريق پنجره يا دريچه پشت بام وارد خانه مي كردند و صاحب خانه هم در دستكش گندم برشته كه به آن‌ها هاويشت مي‌گفتند به همراه آن شيريني،كشمش،گردو و.... مي‌ريختند و به آنها مي‌دادند. آن‌هايي كه مريض داشتند كترا زني[30] يا قاشق زني مي‌كردند بدين صورت كه به خانه هفت محمد مي‌رفتند كترا (قاشق بزرگ چوبي ) را از لاي در به داخل خانه هدايت مي‌كردند بعد در راه محكم مي‌بستند. صاحب خانه هر چه در دست داشت توي كترا مي‌ريخت و به آن‌ها مي‌داد و مي‌گفت: هر حاجتي داري بر آورده گردد. اين فرد به صورت ناشناس بود و اعتقاد داشتند كه حاجت آنها بر آورده مي‌شود و مريضي آنها خوب مي‌شود. در قديم شب‌ها در آسياب مي‌خوابيدند از خداوند طلب و خواهش مي‌كردند تا در چنين شبي به آنها پول،گاو،گوسفند و....دهد. در سالهاي خيلي دور شخصي در آسياب خوابيده بود و از خداوند طلب چيزي كرد. خداوند به خواسته‌اش جواب مثبت داد وگفت هر چه مي‌خواهي بگو.آن شخص هول شد و به جاي اينكه بگويد پول يا گاو و گوسفند گفت: چنگوم[31] و رسن صبح كه بيدار شد همه جا را پر از چنگوم و رسن بود.

خوردن شب چره[32] و ميوه و شيريني از رسوم ديگر روستاي نج بود از جمله شب چره كلاكنس[33] بود.

در روستاي نياك آمل به جاي اينكه كيسه داخل اتاق بياندازد جوراب را توي اتاق مي‌انداختند صاحب خانه داخل آن را وسايل پر كرده و بعد توي حياط مي‌انداخت تا لال‌ها برش دارند.

«پيشينيان با فرا رسيدن تير ماه و جشن در تير ماه سيزه شو به تهيه خوراك و خورش و شيريني و ميوه پرداخته و شامگاه به گرمابه رفته و جامه‌ي نو مي‌پوشيدند. به مهماني رفته و يا سور مي دادند. همچنين خانواده‌هاي قديمي غروب روز دوازده تيرماه به گورستان‌ها و زيارتگاه‌ها رفته و نيز به ياد گذشته‌گان خويش به خيرات و صدقات به مستمندان كمك مي‌كنند. [34]

به هر صورت : «... شب سيزده را بايد يك مقطع تاريخي در فرهنگ مردم اين منطقه دانست زيرا مردم براي انجام كاري مهم و حتي تعيين تاريخ سفرهاي زيارتي اين شب را مبدأ زماني قرار مي‌دادند. براي مثال، اگر مي‌خواستند تاريخ خواستگاري يا عروسي و يا رفتن به پابوسي امام رضا (ع) و ... را مشخص كنند مي‌گفتند بعد از تيره ماه سيزده يا قبل از عيد ماه بيس شش و يا بعد از درو و قبل از نشاء و ... ترانه‌هايي به گويش مازندراني كه سينه به سينه تا امروز حفظ شده مويد اين امر است بعنوان نونه دو بيتي زير را مي‌آورم.

سه پنج پونزده بهييه ته نمويي

(سه پنج روز پانزده روز شد تو نيامدي)

تيرماه سيزده بيّه ته نمويي

(و سيزده تيرماه شد و تو نيامدي)

مره وعده هدايي سر خرمن

(به من وعده دادي كه هنگام خرمن بيايي)

خرمن كر بزه بيّه ته نمويي [35]

(خرمن كوبيده شد و تو نيامدي)

خانم فريده يوسفي در كتاب فرهنگ و آداب و رسوم سوادكوه مي‌گويد:

«همان طور كه گفته شد شيش نمادي از تير و كمان آرش است كه پس از او مردي پاك نهاد به نام لال به تبرك به خانه‌هاي مردم مي‌برد.»

«... بعضي از سنت‌ها كمافي سابق اجرا مي‌شود يكي از آن‌ها همان «شيش زدن» لال و انداختن اين تركه متبرك در پشت بام خانه‌ها و نگهداري آن تا سال بعد مي‌باشد، همچنين پذيرايي صاحب خانه از «لال» تقريباً همانند گذشته است.

در قديم مرد ميان سال و خوش‌نامي به صفات پسنديده و وارث پدرانش در اين امر بود. عصر روز دوازدهم تيرماه به حمام رفته غسل سكوت مي‌نمودند اين سكوت به نشانه خويشتن داري و مقاومت در برابر هوا و اميال شيطاني بود.

بهترين لباس خود را مي‌پوشيد، موهايش را مرتب مي‌كرد و صورتش را اصلاح مي‌نمود همانند شب عيد نوروز كلاه نمودي بر سري مي‌گذاشت و از همان موقع روزه‌ي سكوت مي‌گرفت و تا پايان سكوتش كه صبح روز بعد بود فقط نمازش را به جاي آورده و با خالق خود سخن مي‌گفت.

بعد از نماز و صرف شام در همان ساعت اوليه شب به اتفاق حداقل دو تن از هم طرازان خود به عنوان «شيش دار» «تركه‌دار» ، «كيسه‌دار» در آبادي به راه مي‌افتاد. جلوي هر خانه كه مي‌رسيدند همراهان او با صدايي بلند بلند شعر زير را مي‌خواندند در واقع خبر از رسيدن لال مي‌دادند:

لال‌ انه لال انه

(لال مي‌آيد، لال مي‌آيد)

پيسه گنّده[36] خوار انه

(كسي كه پيسه كنده مي‌خورد مي‌آيد)

سرخان [37]سوار انه

(سوار اسب سفيد مي‌آيد)

سال اتا وار انه

(سالي يكبار مي‌آيد)

مه مار برار انه

(برادر مادرم مي‌آيد)

چو خا پشلوار[38] انه

(در حاليكه كت و شلوار پشمي به تن دارد مي‌آيد)

لال چك گلي نوه

(الهي پاي لال نشكند)

امه رسوايي نوه

(و موجب رسوايي ما نشود)

تندرستي و دلخشي

] صاحب خانه[ تندرست باشد و دل خوش.

فراووني فراووني

فراواني باشد فراواني باشد.

صاحب خانه بيرون مي‌آيد و با خوشرويي لال را به داخل دعوت مي‌كرد «شيش‌دار» «كيسه‌دار» اغلب بيرون خانه مي‌ماندند. لال يك تركه برمي‌داشت و به محض اينكه داخل خانه مي‌شد بزرگ و كوچك با تركه‌ي متبرك خود مي‌نواخت.

مردم‌ آنقدر به اين تركه اعتقاد داشتند كه از لال خواهش مي‌كردند با اين تركه به درختان بي‌حاصل و كم‌حاصل ضربه‌اي بزند تا سال ديگر پربار شوند.

بعد از اين كار لال چوب را همان جا مي‌انداخت و آرام چون مهماني محترم در خانه مي‌نشست. كدبانوي خانه مجمه‌اي كه از قبل به همين منظور مهيا كرده بود نزد لال مي‌آورد و محتويات آن را در كيسه‌ي كيسه‌دار قرار مي‌داد و محتويات مجمه عبارت بود از چند عدد پيسه گنده و پشت زيك[39] نان محلي و گردو.

بعضي از افراد شوخ‌طبع خانواده براي امتحان مقاومت لال بذله‌گويي مي‌كردند تا بلكه لال را بخندانند و يا سخني مي‌گفتند كه لال مجبور به پاسخ‌گويي شود. البته اگر موفق به شكست سكوت لال مي‌شدند آن وقت لال از گرفتن هديه به خانه محروم مي‌شد. اما كمتر كسي موفق به شكستن مقاومت لال مي‌شد.

از نكات قابل توجه اين بود كه برخلاف امروز همين يك لال به همه اهالي سر مي‌زد (البته در هر روستايي)، در انتها اين گروه به منزل يكي از اعضاء و يا يك محل عمومي مثل تكيه يا مسجد مي‌رفتند و اصطلاح غنايم را بين خودشان تقسيم مي‌كردند و هر كس سهم خود را به منزل مي‌برد. ناگفته نماند كه در همه اين موارد لال همچنان ساكت بود.

گاهي اوقات هداياي مردم آنقدر زياد بود كه بعد از بردن به خانه‌ها بين اقوام و دوستان تقسيم مي‌كردند. [40]

بايد گفته شود امروز اين رسم يعني لال‌شو يا اباشو آنچه بايد و شايد با شكوه برگزار نمي‌شود در شهرها امروز برگزار نمي‌گردد و در روستاها كه برگزار مي‌گردد و آن شكوه و عظمت گذشته‌اش را ندارد.

«متاسفانه امروزه، جوانان و نوجوانان، نادانسته اين آئين مقدس را تا حدودي تحريف نموده و‌آن را از جايگاه اصلي‌اش دور كرده‌اند ...

در سال‌هاي اخير جوانان با سياه كردن دست و صورت خود و با قرار دادن ماسكي مضحك بر چهره ميدان‌دار «لال‌شو» هستند.

به آئين تعريف‌شده‌‌اي كه ما امروز در سواد كوه شاهد آن هستيم، بايد به قشون كشي‌ لال‌هاي رنگارنگ و كوچك و بزرگ اشاره كرد كه در كوچه و خيابان به راه مي‌افتند و بين آن‌ها لال «كيسه‌دار»[41] «شيش‌دار»[42] مشخص كردند. [43]

هداياي نامزدي

در مازندران دختراني كه به صورت نامزد در خانه پدري هستند و هنوز عروسي نكردند به خانه شوهر نيامدند به مناسبت‌هاي مختلف از طرف خانواده داماد هداياي دريافت مي‌كنند. اين هدايا با توجه به موقعيت خانواده، شغل ، درآمد، و وسع مالي متفاوت است. يك شب مانده به تيره ماه‌ سيزه شو خانواده داماد يك سري وسايل را آماده مي‌كنند و به خانواده عروس به رسم يادبود مي‌برند كه نشان دهند احترام، صفا، صميميت، صلح و دوستي بين خانواده‌هاست.

هدايايي از قبيل : پارچه، لباس، كفش، ميوه، شيريني، حلوا، كله‌قند، ماهي دودي، سبزيجات، تنقلات و يك قطعه طلا و ... مي‌باشد.

«به اين ترتيب كه: از طرف خانواده‌هاي داماد يك روز قبل از شب تيره‌ماه سيزه شو علاوه بر سور و سات شب سيزده كه عبارت از پيسه گنده، نان خانگي و پشت زيك و ميوه و شيريني و حلوا، يك قواره پارچه براي عروس خانم مي‌فرستند. البته بنا به موقعيت اقتصادي و خانوادگي داماد اين هدايا متفاوت است اما هرچه هست چاشني آن صفا و صميميت و يكرنگي است و از هر چه بخل و ريا به دور»[44]

«در حال حاضر نيز در موقع غروب دوازدهم تيرماه براي دختراني كه نامزد دارند در اين شب هدايايي از خانه داماد فرستاده مي‌شود.» [45]

در ضمن در بعضي از روستاي اطراف آمل و نور بعضي از خانواده‌هاي عروس هم براي داماد هدايايي از قبيل كفش، يا لباس و ... مي‌برند. اين سنت هنوز هم ادامه دارد و خانواده‌ها در چنين زمانهايي براي همديگر هدايايي به رسم احترام و يادبود مي‌برند.

نادعلي فلاح

[1] - گاه‌شماري باستاني مردمان مازندران و گيلان. نصرالله هومن، آمل، 1375، ص 64.

[2] - شبي كه لال‌ها دم در خانه اهالي مي‌روند.

[3] - همان منبع ، ص 64.

[4] - كندلوس، مهندس علي‌اصغر جهانگيري، تهران، موسسه فرهنگي جهانگيري ، چاپ اول، 67 ، ص 186.

[5] - شناخت اساطير ايران . جان هيتلر. ترجمه ژاله آموزگار، احمد تفضلي ، تهران، نشر چشمه، چاپ نهم، 1384 ، ص 37-36.

[6] - همان منبع، ص 37.

[7] - اوستا، نگارش جليل دولتخواه، از گزارش استاد ابراهيم پور داوود، تهران، مرواريد، 1366 كرده يازدهم (41)، ص 185.

[8] - اساطير ايراني، آلبرت جوزف كارنوي ، مترجم احمد طباطبايي تهران شركت انتشارات علمي فرهنگي چاپ اول 1383 ص 13.

[9] - اوستا، پشت‌ها كردة چهارم بند 6 و 7 ، ص 175.

[10] - مقاله دست نوشته دكتر احمد ابومحبوب. با تشكر از استادابو محبوب كه دست نوشته را در اختيارم قرار داد.

[11] - گاه شماري باستاني مردمان مازندران و گيلان. همان منبع،ص 64.

[12] - آثار الباقيه، ص 278- التفهيم ص 254 به نقل از كتاب گاهشماري باستاني مردمان مازندران و گيلان ، صص 66-65.

[13] - سنخ نوعي صندوق چوبي بزرگ بود كه داخل آن را برنج مي‌ريخته بعضي‌ها هم لباس و خرت و پرت‌هاي ديگري مي‌ريختند.

[14] - فرهنگ و آداب و رسوم سوادكوه، فريده يوسفي شلفين، ساري 1382 ، چاپ دوم ، ص 54.

[15] - هاپريشت يا هاپيشت: به گندم برشته شده مي‌گويند ولي آن را با كشمش و مغز گردو قاطي مي‌كردند و مي‌خوردند. هاپريشت تلفظي است از اهالي نمارستاق آمل.

[16] - كندلوس، همان منبع، صص 187-186.

[17] - فرهنگ و‌آداب و رسوم سواد كوه، همان منبع ، ص 59.

[18] - يادگار فرهنگ آمل ، صمصام‌الدين علامه ، تهران، چاپ تابان، تير 1338.

[19] - لله‌وا نوعي ني كه موسيقي محلي با آن مي‌نوازند.

[20] - فرهنگ و آداب و رسوم سواد كوه، همان منبع، ص 59.

[21] - باورها و بازي‌هاي مردم مازندران، علي اكبر مهجوريان نماري، نشر شمال، آمل ، چاپ اول، 1384 ص 14-13.

[22] - يادگار فرهنگ آمل ، همان منبع ، ص 110.

[23] - tabri نوعي آواز محلي كه بيشتر در مدح حضرت علي (ع) مي‌باشد.

[24] - يك اصطلاح است سنجاق زدن يا سنجاق را به پارچه فرو كردن.

[25] - با تشكر از علي ذبيحي پژوهشگر فرهنگ مردم كه اطلاعات منطقه چلاو را در اختيارم گذاشت.

[26] - يادگار فرهنگ آمل ، همان منبع ، ص 110.

[27] - نگرش جغرافيايي بر آمل، مجيد لونجي، آمل ، چاپ اول، 1381 ، ص 93.

[28] - hamru يا tij نوعي كلابي وحشي و خيلي ريز است و بيشتر در جنگل‌ مي‌رويد و همرو درشت است و در باغ‌ها مي‌رويد به اندازه گردو است.

[29] - نوع شيريني محلي است كه با آرد گندم، شكر، تخم مرغ در شير درست مي‌شود.

[30] - كترا نوعي قاشق چوبي. در گذشته كه قاشق‌هاي امروزي نبود و مردم با قاشق چوبي غذا مي‌خوردند امروزه هم بعضي از چوپان‌ها و گالش‌ها با قاشق چوبي غذا مي‌خوردند كه به آن كچه مي‌گويند. كترا بزرگتر از كچه بود. كه با آن غذا را مي‌كشيدند.

[31] - چنگوم يا چنگم Čângum يا cangam ميخ طويله يا خانه كه از جنش چوب بود.

[32] - شب‌چره

[33] - از گل وحشي كه توي كوزه‌هاي مي‌پروند و مي‌خورند.

[34] - گاهشماري باستاني مردم گيلان و مازندران، همان منبع ، ص 65-64.

[35] - فرهنگ و آداب و رسوم مردم سوادكوه، همان منبع ، ص 60-59.

[36] - پيشه كنده كوفته است كه مركب از برنج پخته، كنجد، شكر (عسل يا شير خرمالو) و مغز گردو خرد شده

[37] - سرخان اسب سفيد، در آمل به اسبي كه رنگ قهوه‌اي روشن دارد سرخان مي‌گويند.

[38] - چوخاپش شلوار كت و شلواري در قديم كه پارچه‌ي آن به روش‌هاي سنتي و با استفاده از پشم تهيه مي‌شد.

[39] - پشت زيك حلواي كنجد

[40] - فرهنگ و آداب و رسوم سواد كوه، همان منبع، ص 56-57-58.

[41] - كيسه‌دار: كسي كه وسيله اهدايي مردم را جمع مي‌كند.

[42] - شيش‌دار: كسي كه تركه‌ها را با خود حمل مي‌كند.

[43] - فرهنگ و‌آداب و رسوم سوادكوه، ص 55-56.

[44] - فرهنگ و آداب و رسوم سوادكوه ، ص 59.

[45] - نگرشي بر جغرافيايي بر آمل، مجيد لونجي، همان منبع، ص 93.

شیخ طبرسی

2011-01-16T18:42:00.000+03:30

امین الدین ابوعلی فضل یا امین الاسلام مولف بزرگوار تفسر گرانقدر «مجمع البیان» فقیه و محدث ایرانی. پدرش حسن طبرسی و فرزندش ارضی الدین ابونصر حسن، صاحب کتاب «مکارم الاخلاق» و نوه او، ابوالفضل علی بن حسن، صاحب کتاب «مشکات الانوار». سلسله خاندان و خویشاوندان او همه از بزرگان علم و اهل فضل و کمال بودند. این دانشمند بزرگ شیعه، در قرن 6 هجری زندگی می کرد و بعضی تولد او را رسما 468 یا 469 ق گفته اند. اکثرأ او را منسوب به طبرستان (مازندران) می دانند (نزهة القلوب، حمداله مستوفی ص 68).

شیخ طبرسی با اینکه در میان انبوه علمای نامی ما جایگاهی بسیار بزرگ دارد و کمتر کتاب مذهبی و به خصوص تفسیر قرآن است که از ذکر نام او خالی باشد ولی با کمال تعجب، شرح حال او به اجمال و اختصار، درهمه جا آمده است. او ایام جوانی و تحصیل را در مشهد مقدس گذراند و علوم متداول آن زمان را فرا گرفت و در همه رشته های علمی از ادبیات عرب، حدیث و فقه و اصول و تفسیر و ... تبحر یافت و در هر رشته ای استاد مسلم شد. حتی در علومی مانند حساب، جبر و مقابله کوشش نمود بطوریکه از صاحبنظران آن فن به شمار می آید (تاریخ بیهقی ص 242). سپس در سال 523 هـ. ق به دعوت بزرگان سبزوار به شهر سبزوار که مرکز شیعیان بلوک «بیهق» بود، رفت. در آنجا به تدریس علوم گوناگون و تعلیم و تربیت شاگردان بزرگ و نامی، تصنیف و تالیف کتب نفیس پرداخت. 25 سال آخر عمرش را در همان سبزوار بود و سادات آل زیاره که طبرسی با آنان نسبت فامیلی داشت میزبان او بودند و از کمک و همکاری با او دریغ نورزیدند. او در سبزوار مدرسه «دروازه عراق» را بنا نهاد. فتاوای او در ابواب فقه و استنادی که فقها به آراء او می کنند حاکی از آنست که او در فقه نیز مقامی بسیار بلند دارد.

معاصران شیخ طبرسی:
1- ابوالحسن علی بن زید بیهقی، مورخ معروف و مولف «تاریخ بیهقی».
2- ابومنصور احمدبن علی طبرسی، مولف «احتجاج»

مقام علمی شیخ و تالیفات او:
برای درک مقام علمی و پایه فضل " امین الدین طبرسی کتاب گران سنگ 1- "مجمع البیان" یکی از آثار قلم و فکری اوست. این کار برجسته دانشمند و مفسر شیعه، مورد توجه خاص تمام دانشمندان شیعه و سنی واقع شده است. اصولا خدمت به قرآن از جوانی در ذهن او جای داشت و زندگی اش آمیخته با آن کتاب الهی بود. سه کتاب تفسیر قرآن را به سبک های مختلف به رشته تحریر در آورد که عبارتند از: مجمع البیان، جوامع الجامع، الکافی الشافی.

2- او تنها در تفسیر قرآن، استاد نیست، بلکه "المقتصد" در نحو از فنون اوست که علی بن زید بیهقی می گوید: او امام درنحو، فرید عصر بود و در علوم دیگر به درجه افادت رسید.

3- اواشعار بسیاری در زمان جوانی، انشاء کرده که در کتاب «وشاخ» بعضی ازآنها هست.
4- طبرسی بعد از تالیف جامع تفسیر مجمع البیان، چون بر تفسیر کشاف زمخشری (عالم سنی) آگاه شد تفسیر دیگری بنام " الکافی الشافی " در یک جلد نوشت.

5- این علامه چیره دست، زمانی که بیشتر از هفتاد سال داشت، کتاب «الجوامع الجامع» را تالیف کرد. او تقریبا بیست جلد کتاب در رشته های مختلف دیگر علوم دینی تالیف کرد که برخی ازآنها عبارتست از: تاج الموالید، اعلام الوری باعلام الهدی، النورالمبین، الجواهر یا جواهرالنحو، غنیة العابد و منیة الزاهد، الفائق و دهها کتب دیگر.

اساتید:
استادان امین الدین طبرسی، همگی از علمای شیعه و سنی بوده اند که از آن جمله:
1- شیخ ابوعلی طوسی (فرزند برومند شیخ طوسی)
2- موفق الدین حسین بن ابی الفتح واعظ بکر آبادی
3- حسن بن حسین بن بابویه قمی رازی
4- ابوالوفاء عبدالجبار مقری نیشابوری رازی
5- دانشمند نامی، ابوعبدالله جعفربن محمد دوریستی (از شاگردان شیخ مفید بوده)
6- حاکم موفق بن عبدالله عارف نوغانی (از علمای اهل تسنن)
7- شیخ ابوالقاسم محمود بن حمزة بن نصرکرمانی (معروف به تاج القراء کرمانی)

شاگردان:
از میان انبوه شاگردانش، فقط چند نفر را که ازعلماء مشهور و فقها و دانشوران بزرگ هستند نام می بریم:
1- فرزند او، حسن بن فضل طبرسی (مولف کتاب مکارم الاخلاق)
2- دانشمند نامی شیخ منتخب الدین رازی
3- محمدبن علی بن شهرآشوب مازندرانی (فقیه و عالم بزرگ)
5- سید عزالدین شرفشاه بن محمد حسینی افطسی نیشابوری آل زیاره
6- شاذان بن جبرئیل قمی
7- ضیاء الدین سید فضل الله راوندی
8- شیخ عبدالله فرزند استادش شیخ جعفر دوریستی

طبرسی در نگاه دانشمندان
1- شهید سعید قاضی نورالله شوشتری می گوید: عمدة المفسرین، امین الدین، ثقه الاسلام، ابوعلی فضل بن حسن بن فضل طبرسی، از علماء برجسته تفسیر است.

2-دانشمند بزرگوار، میرمصطفی تفرشی، از او نام می برد و می گوید: او از بزرگان طایفه شیعه امامیه است. او تصانیف نیکویی دارد. در سال 523 از مشهد رضوی به سبزوار رفت و سال 548 به خلد برین رفت.

3- عالم بزرگ میرزا عبدالله تبریزی اصفهانی، 23 صفحه به بیوگرافی او اختصاس داده و می گوید.
4- شیخ شهید امام امین الدین ابوعلی... طبرسی مشهدی، فاضل عالم مفسر، فقیه محدث بزرگوار موثق کامل سترگ، صاحب دو تفسیر «مجمع البیان لعلوم القرآن» و جوامع الجامع و جزاینها، الخ....

5- شیخ حر عاملی گوید: از مولفات طبرسی جوامع الجامع در تفسیر، و از روایات او، صحیفه امام رضا (ع) است.

6- بیهقی، در کتاب "وشاخ" از او نام برده و گفته: در علم ادبیات عرب، شراره های آن، از او می تراود و در علم نحو، سینه او سرشار از آن است.

7- فظی، دانشمند نامی اهل تسنن که مصری بوده، اینگونه از او یاد می کند. فضل بن حسن.... از علمای علم نحو و تفسیر که ساکن بیهق بوده و در آن جا اهل علم به سویش شتافتند و او با دانش سرشار خود به آموزش آنان همت گماشت.

شهادت شیخ طبرسی
بنابر آنچه که در تاریخ است امین الدین طبرسی در سال 548 هـ.ق، در شورش غزان ها در بیهق و حوالی آن به درجه رفیعه شهادت رسید و پیکر مطهرش را به مشهد انتقال دادند.

مدفن شیخ:
مرقد این مفسر بزرگ، در اوایل خیابان طبرسی امروز، در مشهد است. مرقد او معروف و برای اهل علم، زیارتگاه است.

شیخ فضل‌الله نوری

2010-12-24T17:36:00.001+03:30

شيخ فضل‌الله پس از انجام تحصيلات مقدماتي و سطح عازم عراق شد و در محضر بزرگاني چون آيت‌الله ميرزاحسن شيرازي و آيت‌الله حبيب ‌الله رشتي به فرا گرفتن علوم اسلامي پرداخت. پس از مراجعت از عتبات به ايران نفوذ و مرجعيت تام پيدا كرد، مقام علمي والاي او را حتي مخالفان و متنفذان سياسي منكر نشده و او را در مدارج علمي برتر از ديگران دانسته‌اند. وي علاوه بر دانش كلان از فهم و درك عميق سياسي بهره‌مند بوده و فعاليتهاي سياسي و اجتماعي فراواني داشته، از جمله در واقعه تحريم تنباكو در كنار ميرزاحسن آشتياني قرار گرفت و از پرچمداران اين نهضت شد.

نقاشی شیخ فضل الله نوری بر روی کاشی در عباسیه تکیه معاون الملک

شيخ در طلوع مشروطيت و جنبش عدالتخواهي با دو زعيم مشروطه آيت‌الله سيدعبدالله بهبهاني و آيت‌الله سيدمحمد طباطبايي همراه و همگام بود. اما پس از مدتي از مشروطه‌طلبان جدا شد زيرا مشروطه را با شريعت سازگار ندانست و خواستار حكومت مشروطه مشروعه شد. از اين پس اختلاف بين مشروطه‌خواهان و شيخ فضل‌الله و طرفدارانش آغاز شد به طوري كه طرح ترور شيخ ريخته شد و در 16 ذي الحجه 1336ق شيخ فضل‌الله توسط كريم دواتگر مورد سوء قصد قرار گرفت و گلوله‌اي به پاي شيخ اصابت كرد، ضارب نيز هنگام دستگيري گلوله‌اي به گلوي خويش شليك كرد و مجروح شد ولي پس از مدتي كه در زندان به سر برد شيخ ضارب خود را بخشيد.

در اين ايام جنگ بين مشروطه‌خواهان و مستبدين با فتح تهران توسط قواي بختياري و مجاهدين گيلاني پايان يافت و محمدعلي شاه از سلطنت خلع شد و احمدميرزا وليعهد به تخت سلطنت جلوس نمود. سپس به شيخ فضل‌الله پيشنهاد شد جهت تأمين جاني و مالي خويش به سفارت روس پناه ببرد ولي او نپذيرفت و شهادت را بر توسل به اجنبي ترجيح داد.

جمعي از معاندان به منزل شيخ رفته او را دستگير نمودند و به ميدان توپخانه بردند، وي در محكمه انقلابي كه دادستانش شيخ ابراهيم زنجاني بود به اعدام محكوم شد و يپرم خان ارمني كه رياست نظميه را به عهده داشت حكم را به اجرا درآورد و شيخ به دار آويخته شد و پس از لحظاتي چراغ عمرش خاموش شد.

مرحوم شيخ فضل‌الله كه اعلم بر علماي آن روز بود صاحب تأليفات عديده‌اي است از جمله: تذكره الغافل و ارشادالجاهل و صحيفه مهدويه و چندين اثر ديگر... وي شعر را نيز نيكو مي‌سرود و چندين قصيده در مدح امامان و اهل بيت (ع) به خط و انشاي وي موجود است.

منبع: انگرود

روجا

2010-12-16T16:29:00.003+03:30

عکسی از علی اسفندیاری در بین گوسفندان و رفیقانش

کسی نمی داند قدیمی ترین آوازی که نیمای بزرگ شنید، کی و کجا بود. آیا اول بار آن را در نوای مشرقی با زخمه ای که پدر بر سه تار می نواخت شنید یا در لالایی مادرش نوشیده است. اما به جرات می توان گفت که نیما پیش از آنکه به مصرعی از شعر فارسی اندیشه کرده باشد، ذهنش پر از آواز بومی برزگران و چوپانانی بود که در کنار گوسفندان، عاشقانه های خود را در امیری و کتولی بیدار می کردند.

نیما به همراه شهریار

او زندگی در کوهستان را به حضور در هر جای دیگری ترجیح می داد و در نامه ها و یادداشت های خود، به آن اشاره می نماید. در سال 1301 در حالی که جوانی 25 ساله است به دوستش می نویسد: «آن گاوچراني كه در انبوهِ درخت هاي جنگل ني مي زند و مي خواند، در وسط طبيعت، گاهي خاموش ايستاده صداهاي اطراف را گوش مي كند، باور كن خيلي بهتر از من و تو زندگاني دارد». در همین سال در نامه ای به برادرش لادبن از اندوه غیبتش در خانواده می نویسد: «خيلي رقت انگيز است وقتي كه خواهر كوچك من تار مي زند و دوتايي اشعار محزون مشرقي را مي خوانند يا وقتي كه پدرم براي مشق دادن به او، تار خود را به دست گرفته، يكي از نواهاي كوهستاني را شروع مي كند». چرا نیما در این یادداشت، اشعار مازندرانی را به دو عنوان محزون و مشرقی نام می برد؟ محزونی باید شکل فارسی شده ی موری از نواجش یا نوازش ها باشد که در یک نوع آن، نوعی تحبیب و تعریف از فرزند توسط مادر و مانند لالایی می باشد. هرچند که بخش اعظمی از موسیقی تبری در بخش سازی و آوازی، با بن مایه های عاشقانه می باشد.
نیما خود نیز زمزمه گر اشعار مازندرانی بود. در شرح حال خود به سال 1305 از یوش، به دوستش رسام ارژنگی می نویسد که: «بعد از خواب در كنار اين رودخانه، روي تخته سنگ ها يا روي تنه ي بريده ي اين درخت جنگلي نشسته، آواز مي خوانم». و یا در همین ایام به یحیی ریحان می نویسد: «قدري خوراك و پوشاك، پس از آن گردش در كوه ها و جنگل ها، مثل شير و عقاب، يا آواز خواندن در كنار آب ها مثل پرندگان، بالاخره خودسري و طغيانِ به موقع و چيز نوشتن. اين است معنيِ واقعيِ زندگاني». حضور در بابل برای نیما فرصتی بود تا با دقت در احوال مردم و جمع آوری اسناد و کتب مربوط به تاریخ ادبی مازندران, تاریخ ادبیات ولایتی مازندران را بنویسد. جستجو در اشعار بومی و شنیدن آوازهای تبری و علاقمندی به آن، از دیگر دلایل سرایش اشعار تبری توسط نیما می باشد. هر چند که کمتر تابستانی را سراغ داریم که او در سالهای زندگی خود به یوش نرفته باشد و از شنیدن اشعار و آوازهای بومی فارغ باشد.
در نامه ای به دوست خود در سال 1307 از بارفروش (بابل) می نویسد: «تاريخ ادبيات ولايتي را شروع كرده ام و اين معبر جديدي است كه من آن را در مقابل ادبيات جنوب باز مي كنم. البته غير از آنچه ديگران نوشته اند. يك مكتب متمايز ادبي كه تفاوت اقليم و وضع معيشت اهالي، آن را به اين شعراي گمنام داده است. ... شب ها گاهي به شب نشينيِ فقيرترين و ناتوان ترين اشخاص از قبيل زارعين و ماهي گيرها مي روم. پيش آمد، از روي مساعدت، آنها را به من عطا كرده است. مثل اينكه از حوادث سهمگين عبور كرده ام و به انتظار آتيه ي فرح انگيزي هستم، پهلوي آنها مي نشينم. مرا دوست دارند، مخصوصاً وقتي كه مي فهمند من نيز دهاتي هستم. پس از آن براي من ني مي زنند، قصه هاي عاشقانه ي نجما و طالبا و تصنيف ها و آوازهاي دهاتي شان را مي خوانند. اين مشغوليات در بين تمام مشغوليات من، مفرّح ترين و از آن چيزهايي ست كه من هرگز از آن خسته نمي شوم. زيرا عاداتِ طفوليت مرا، به ياد مي آورد».
در همین سال به خانلری می نویسد که: «در حواليِ آستانه، پيش پيرمرد زارعي مي روم. اين شخص در وسط باغي از مركبات منزل دارد. براي خودش از ني و گِل، كومه ساخته است. به زبان دهاتي مي خواند. به من قول داده است شعرهاي طالبا را بخواند، من بنويسم. شعرهاي دهاتي است. من آنها را به تاريخ ادبياتِ ولايتيِ خود نقل خواهم كرد. جز او آشنايان ديگر هم دارم كه ني مي زنند. به تماشاي دخترهاي دهاتي مي روم كه دست يكديگر را گرفته، وحشيانه مي رقصند و طَشت مي زنند». همچنین در این سال به متکان، نماینده معارف آمل می نویسد: «فقط بعد از طالب، سرگذشت طالبا و نَجما را براي من پيدا خواهي كرد. اشعار اين سرگذشت به زبان دهاتي است. مربوط به معاشقه ي طالب معروف است. دهاتي ها آنها را از بَر دارند. به آهنگِ محزونِ ولايتي مي خوانند».
در سال 1309 نیما یوشیج، معلم مدرسه متوسطه ی حکیم نظامی آستارا شد و گاهی در کلاس درس، شعرهایی را به زبان مازندرانی برای دانش آموزان می خواند و آن اشعار را ترجمه می نمود. زمزمه هایی که نشان دهنده ی علاقمندی نیما به اشعار تبری می باشد. نیما در آستارا به یاد وطنش، شعری با نام – خوشی من – سروده است.
مرا ز هر چه كه نيكوست در جهان پيِ آن/ به طيبِ خاطرِ روشن، مدام كوشيدن / ... / به نغمه يِ طبري خواندن و برابرِ آن / درِ گشاده يِ فرسوده، گاو دوشيدن. (آستارا. 3 خرداد 1310)در نامه ای به ناتل خانلری می نویسد: «هميشه قلب من خراب و مملو از خاطره هاي مغشوش كوهستان است كه در مقابل من پرواز مي كنند و به حسرت روزهاي گذشته، آواز مي خوانم. آواز من از آنِ كهنه ترين آهنگ هاي وحشيانه ي ولايتي است».نیما در مقدمه ی اشعار روجا با عنوان – می اتا گپ - می نویسد که: «من شاعر زبان تاتی هستم». چرا نیما از واژگانی نظیر تپوری، تبری و یا مازندرانی استفاده ننموده است؟ نامی که برای بسیاری از دوستداران نیما به شکلی معماگونه و بدون پاسخ مانده است. باید دانست که نیما از بحث تاریخی زبان استفاده کرده و از نگاه قومی فراتر رفته است. او در این تعریف از زبان یکپارچه ی ایرانی آغاز کرد و به زبان بومی رسید.
کهن ترین سندی که در آن واژه ی تات به کار رفته، سنگ نوشته های اورخون مغولستان است که از قرن دوم برجای مانده است. تات در این سنگ نوشته ها ظاهراً به معنای «اَتْباع» و «رعایا» به کار رفته است. در دیوان لغات الترک، که در قرن پنجم تألیف شده، تات به شکل تَت نیز ضبط شده و به معنای ایرانی، فارسی، فارسی زبان، آریایی نژاد و کافر اویغوری آمده است. می توان پنداشت که لفظ تات علاوه بر اینکه به ایرانیان و مردم یکجانشین گفته می شده، عنوانی بوده که پیش از ایلخانیان بر عناصر خارجی سرزمینهای ترکان اطلاق و بعدها تحول معنایی پیدا کرده است؛ با اینهمه، ظاهراً تات در همه ی دوره ها بتدریج به مردم ایران اختصاص یافته است.
اورانسكي در مقدمه فقه اللغه ايراني مي نويسد: «تاتي ظاهراً در آغاز بر نژاد قبيله اي اطلاق نمي شده است. قبايل صحرانشين كه اكثراً ترك بودند مردم زراعت پيشه و تخته قاپوي ايراني زبان را كه در زير انقياد خويش درآورده بودند تات مي خواندند»
دقت در اسناد قرون بعدي نيز آشكار مي سازد كه كلمه ی تات به مثابه عنوان و نشان ايرانيانِ فارس زبان فراگير شده بود تا جايي كه در عصر صفوي، در چندين سفرنامه خارجي، ايرانيان به دو گروه قسمت شده اند: قزلباش ها كه ترك زبان و تاتها كه فارس زبانان ايراني الاصل مي باشند.
پيتر دلاواله كه در عصر صفوي از ايران ديدن كرده و از سال 1617 تا 1623 ميلادي به مدت شش سال در ايران به سر برده است قشون شاه عباس را چنين توصيف مي نمايد: «قشون ايران مركب از چهار دسته است كه به ترتيب اهميت از پايين ترين آنها يعني تفنگچيان كه شاه چندي پيش به توصيه آنتوني شرلي انگليسی به تشكيل آن همت گماشت شروع مي كنم. تفنگچيان از نژاد اصيل ايراني هستند كه مسكن و ماواي آنها در شهرها و دهات است و چون در تمام سال حقوق مي گيرند مجبورند هر وقت به وجود آنها احتياج باشد فوراً در خدمت حاضر باشند. نجيب زادگان يعني قزلباشها وارد اين دسته نمي شوند و در حقيقت افراد آن را فقط رعيت ها تشكيل مي دهند. به لفظ رعيت، «تات» نيز اطلاق مي شود. در فارسي وقتي «تات» مي گويند منظور اين است كه طرف از طبقه نجبا (قزلباش) نيست. ولي در حقيقت آنان اصيل تر از قزلباشها هستند زيرا دسته اخير فقط از زمان شاه اسماعيل صوفي به بعد خود را به زور اسلحه تحميل كرده اند. در حالي كه تاتها ايراني الاصل هستند و ساكنين واقعي اين سرزمين را تشكيل مي دهند و خيلي از بزرگان و ثروتمندان و بعضي از ميرزاها و به طور كلي كساني كه به دلايلي جزء سپاهيان منظم نيستند و يا مشاغل درباري دولتي ندارند در طبقه بندي از تاتها محسوب مي شوند. تفنگچي ها نيز جزو همين طبقه تاتها هستند و معمولا از دهات و آبادي ها آمده اند.
باید گفت كه تاتي يك زبان واحد نيست بلكه تاتي هاي مختلف، يادگار زبانها و گويش هاي قديمي ايراني مي باشند كه تا آمدن تركان به نوعي حيات داشته اند و پس از ورود و سكونت تركان نتوانسته اند به صورت گسترده و در تمامي حوزه ها به حيات خود ادامه دهند و در يك عكس العمل انقباضی نسبت به حضور و گسترش زبان ميهمان يعني تركي در جزيره هاي محدود جغرافيايي و زباني تا به امروز زنده مانده اند. نظرات بسياري در مورد ريشه ی تاتي نوشته شده است؛ برخي به شباهت هاي تاتي با اوستايي اشاره داشته اند؛ بعضي آن را همان تالشي و يا شكل تغيير يافته آن دانسته اند؛ عده اي نيز كوشيده اند به شباهت ها و پيوندهاي تاتي با پهلوي اشاره داشته باشند؛ برخي نيز تاتي را به همراه تالشي و مازندراني و گيلكي‏، بازمانده هاي زبان مادي كهن دانسته اند. دياكونوف در اين باره مي گويد: «در زمان حاضر هم تاتها و تالشان و گليك ها و مازندراني ها به لهجه هايي سخن مي گويند كه خود بقاياي زبان هند و اروپائي مي باشد كه در آغاز زبان ماد شرقي بوده است. امتياز ويژه اين لهجه ها كهنگي و مهجوري تركيب اصوات مي باشد كه با زبان پارسي تفاوت داشته و با مادي و پارتي و اوستايي مناسبت دارد.»

ملک الشعرا بهار نوشته است "تات به معنی تازیک و تاجیک یعنی فارسی زبانان ... ایرانیان از قدیم به مردم اجنبی تاچیک یا تاژیک می گفته اند. چنانکه یونانیان بربر و اعراب، عجمی یا عجم گویند. این لفظ در زبان دری تازی تلفظ شد و رفته رفته خاص اعراب گردید. ولی در توران و ماوراء النهر لهجه های قدیم باقی ماند و به اجانب تاجیک می گفتند. بعد از اختلاط ترکان آلتایی با فارسی زبانان آن سامان، لفظ تاچیک به همان معنی داخل زبان ترکی شد و فارسی زبانان را تاجیک خواندند. قابل ذكر است كه شاهسون‌ها و ساير ايلات ترك زبان آذری، شهرنشينان و روستاييان را «تات» مي‌نامند.
از نکات قابل توجه در مقدمه ی اشعار تبری روجا این است که نیما می نویسد: «اگر بتوانم از حرف خود به تو علاوه بر چيزهاي ديگر، جوانمردي و مردانگي را نشان بدهم، هنري كرده ام و اگر نتوانم هم لااقل هنر خود را ضايع نكرده ام».

چرا نیما سعی در نشان دادن مردانگی دارد؟ آیا در زمانه ی نیما، فتوت و جوانمردی مورد هجوم قرار گرفته است؟ شاید مراد این جمله از نیما، وصف جنگاوری ها و حق طلبی مردم مازندران در جنبش مشروطه باشد. گویا نیما در این مقدمه می خواهد اشاره ای به جنبش جنگل و برتخت نشستن رضا خان داشته باشد. پدر نيما، ابراهيم خان اعظام السلطنه از فعالین مشروطه خواه بود. برادر کوچکش رضا (لادبن) نیز در صف انقلابیون جنبش جنگل قرار داشت. نیما هم به شدت تحت تاثیر این واقعه قرار گرفته بود و در سال 1300 طی نامه ای به مادرش می نویسد: «پسرت بايد فردا در ميدان جنگ، اصالت خود را به خرج دهد. با خونِ پدرانِ دلاورم، به جبين من، دو كلمه نوشته شده است: خونِ انتقام. اگر مرا دوست داري، دوستدار چيزي مي شوي كه من آن را دوست دارم. مرگ و گرسنگي را در مقابل اين همه گرسنگان و شهداي مقدّس دوست داشته باش، تا زنده و سير بمانيم. برادرم به ولايت نزديك شده است. لشكر گرسنه ها در حواليِ كلاردشت هستند. شيطان با فرشته مي جنگد. پدرم فردا اينجا مي آيد. چند روزي را با هم خواهيم بود. اما بعد از آن مي روم به جايي كه اين زندگيِ تلخ را در آنجا وداع كنم يا آنكه از اين روزگار خفه شده، حقّم را به جبر بگيرم. ... آيا به چندين هزار كشته ي ميدان هاي جنگ، تمام ضعفاي كشته شده، نمي خواهيد يك نفر برادرتان را هديه كنيد؟ البته اگر حقِّ انتقام در شما مي جنبد». (18) نیما در سراسر زندگی اش به مدح هیچ خان و امیر و شاهی نپرداخت و حتی نام رضا خان را در آثار خود ننوشته است. بهترین موید این نکته حضور رضا شاه به سال 1307 در بابل بوده است که نیما از او با عنوان مهمان مشهور، جدیدالورود (19) و شاه نام می برد و با طنزی خاص فضای حضورش را تصویر می کند.
نیما در بخشی از مقدمه ی خود می گوید که: «مثل همه ی مردم، من حرف خودم را می زنم. اگر آنها زبان خود را مخلوط كرده اند من هم مخلوط مي كنم، اما حرص دارم با كلماتي مخلوط شود كه قبيله ي من دارد آنها را فراموش مي كند». (20) اختلاط زبانی در اثر ضرورت های اجتماعی و حضور اقوام مهاجر و نیازهای جمعی بوجود می آید و نیما این اتفاق را از بدیهیات ارتباطی می داند اما حرص او به آوردن واژگان در حال فراموشی از منظر زبان شناسی تاریخی و نبود کتابت در زبان بومی قابل تامل است. نیما در مجموعه ی روجا از کلماتی استفاده نموده است که از جایگاه خاصی برخوردار است و از نمادهای اسطوره ای، تاریخی و سمبلیک جهت تبیین گذشته ی تاریخی مازندران و ایجاد فضاهای فراموش شده و آینده ساز بهره می گیرد. کلماتی مانند دیو، روجا، زرتشت، رستم و نامرد که در اشعار روجا از بسامد بالایی برخوردارند با بازتعریفی دیگر و گاه متضاد نشان داده شده اند و کلمات به نمادی سمبلیک تبدیل شده اند.
استفاده از برخی واژگان، دلیلی بر تسلط نیما به تاریخ ایران و مازندران می باشد و او بی اطاعت کورکورانه از گذشته، به نقد تاریخ و دفاع از سرزمین خود برمی خیزد. نیما از جنگاوری قوم خود می نویسد که: «كارد را در زيرِ دامان خود نگاه مي دارم و مي گويم: قوم من اينطور بوده اند».

نیما برای مجموعه ی شعر تبری خود، نام روجا را برمی گزیند. نامی که در زندگی نیما از دو جایگاه برخوردار است. شاید پیش از آنکه نیما نام ستاره ی روجا را شنیده باشد، گاو خودشان را که روجا نام داشت، نوازش می کرد. از نکات جالب توجه اینکه معمولاَ در نامگذاری حیوانات از اسامی متداول و یا نام رنگ پوست حیوانات و رنگ های متفاوت دست، پا و یا پیشانی، برای نامگذاری استفاده می شود ولی اطلاق نام روجا بر روی گاو خانگی، نشان دهنده آگاهی، وسعت نظر و یا اعتقاد به نقش ستارگان در سرنوشت حیوانات میان این خانواده ی نژاده می باشد. ستاره ی سرخ روجا در فرهنگ مردم مازندران، نشانه ی فرورفتن شب و بیداری خورشید است. ستاره ای که نوید صبح روشن است و نیما از ستاره ی روجا، سمبلی برای نزدیکی صبح بیداری مردمان می سازد و بر شب می تازد. نیما به عنوان متفکری برجسته که کارساز شیوه ی جدید بیان و اندیشه در سرزمین ماست، با سوداندوزی از بافت اقلیمی - تاریخی مازندران، موجد بازسازی و بازآفرینی اسطوره هایی شد تا راز جاودانه زیستن را بگشاید.
اسطوره را در تداول عام به معنی روایت افسانه ای انگاشته اند که امکان راستی یا دروغ را دربر می گیرد. علاوه بر کنکاش در صحت تاریخی ی داستان و یا مفهومی که برای اهل باور مطرح است، حضور اسطوره ها در دین، نقش حکایت را در آن کمرنگ می کند. انسان بر آن است تا در آیین خود، شناختش را از خویشتن، طبیعت و محیط زندگانی بیان دارد و بر این پایه، طرحی که جامعه بر آن استوار است، اعتبار نهایی خود را از طریق تصورات اساطیری بدست می آورد. كسي چه مي داند كه آغاز حكومت اسطوره بر جهان، در كدامين زمان و مكان به وقوع پيوسته است و اين نياز و تمكين، ناشي از كدامين شرايط نامعمول بوده است. اما مي توان رد پاي خسته ي آن را در بسياري از آثار و نشانه هاي برجاي مانده يافت كه در تولدي ديگر، بيدار مي شوند و آرامش را در پسِ پشتِ خود زايش مي كنند. اسطوره در جهان كهن، بيانگر اعتقاد و انديشه اي ست كه با تعقل ابتدايي به نگاهي ايزدي و تقدسي وراي واقعيت، پيوند مي يابد و علاوه بر ارتباط مردم شناسانه، بر ناخودآگاه جمعي و كهن الگوها (آركي تايپ) موثر خواهد بود. به ديگر زبان مي توان گفت كه اسطوره، رمزگشاي پيچيدگيِ هستي و پاسخي به نيازهاي روحي و رواني بشر محسوب مي شود. انسان بر آن است تا در آيين خود، شناختش را از خويشتن، طبيعت و محيط زندگاني بيان دارد و بر اين پايه، طرحي كه جامعه بر آن استوار است، اعتبار نهايي خود را از طريق تصورات اساطيري بدست مي آورد. در مكتب روانشناسي، يونگ و شاگردانش، اساطير را براي درمان روان نژندي ها بكار برده و تعريفي جامع از اسطوره عرضه نموده اند. يونگ، اسطوره را ناشي از تجربه هاي دروني انسان ها مي داند و وجه اشتراك انديشه هاي انساني در اساطير ملل را كهن الگوهاي ناخودآگاه مي نامد.
اسطوره مانند شعر به عنوان زايش انديشه هاي انسان، محصول دغدغه هايي است كه بشر را از آغاز، در صف شكنيِ آنچه بايد و نيست، به تحرك وا مي دارد. اين تحرك در زبان متعالي شاعر به ياوري اساطير در جستجوي شناخت و بازيافت عدالت، آزادي، عشق و حقيقت كه اساطيرالاولين بشريت اند، به مكاشفه اي ابدي منجر مي شود. نمادهاي اساطيري با زبان استعاره، پيوندي عميق دارد كه به تعريف ژرف تري منجر مي شود و با كشف آن رمز مي توان به واقعيت اثر پي برد. اسطوره هاي موجود در سرزمين ما فراوان است و به تناسب رشد و شرايط اجتماعي، داراي تحركاتي خاص مي باشند.
نیما در مجموعه ی تبری روجا در این چشم انداز، اسطوره هایی را بازآفرینی می کند.
1- (اسطوره ی دینی)- نیما در برابر آیین زرتشت از دیو به عنوان نامداری بزرگ سخن ساز می کند و آیین کهن این سرزمین را معرفی می نماید. خدایی که دشمنی زرتشت او را همطراز اهریمن معرفی کرد و شمال را در نفرین خود غرقه ساخت. در این جنگِ میان خدایان بود که ادعیه ی وندیداد، سرودی شد تا هر پذیرنده ی آیین جدید، قانون ضد دیو را در مناجات خود زمزمه کند تا روحش به شر گرایش نکند. اسطوره ی ديو را بايد به عنوان كهن ترين نماد دينيِ جهان ناميد كه در گذر زمان استحاله شد. ديو به عنوان مظهر دين باستاني در نزد نژاد هند و اروپايي، از خدايان مورد تقدّس بوده و در زبان سانسكريت به معني خدا بكار مي رود. اصل واژه ي دي به معناي نور و پرتو است. واژه ي ديو از ريشه ي زبان سانسكريت deva دوا مي باشد كه در پهلوي diva ـ در يوناني Deus-zeus ـ در زبان لاتيني divus – divine ـ در زبان ايسلندي كهن tivar ـ در ايرلندي كهن dia و در زبان فرانسوي dieu شده است. Dyauh كه با ديو از يك ريشه است به معناي آسمان رخشان و در وداها، ايزد آسمان است. (22)
در فارسي دري اين واژه به نام ديو آمده كه به عنوان موجودي مخوف و خطرناك معرفي شده است. ديو را كنايه از مردم پهلوان، دلير و شجاع دانسته اند و در تعريفي ديگر نوعي از پارچه پشمينه ي بسيار درشت است كه در روزهاي جنگ بر تن كنند. در نزد هندوان، ديواندر بزرگترينِ پروردگاران بود و امروزه به خداي اعظم خود، مهادو مي گويند. در آيين مهر، خداي آرامش، ديوسئورو و ديو ناونگنهئي ثيه، پروردگار شادي نام داشت. ديو تئوروي، پروردگار نعمت ـ ديوزئيريچ، پروردگار آب ـ ديو آئشم، پروردگار سروش ـ ديودريوي، پروردگار بينوايان و ديو پئتيش، پروردگار كار و كوشش بودند. (23) اين هفت ديو در آيين مهري، بسيار مقدس بوده و مي دانيم كه امشاسپندان از مظاهر نيكوكاري در آيين مهر بشمار مي آيد. عدد هفت از اعداد مقدس در اين آيين است و آتش نماينده و فروغ ايزدي مهر بوده است. گاو هم به زمين آريا بركت بخشيده و موجب حيات و زندگي اين مردمان را فراهم مي آورد. قرباني كردن گاو براي انجام مراسم ميهمانيِ مهر در ميان مهردينان لازم و ضروري بود. هرچند در اين باره بعدها اختلافاتي در ميان پيشوايان مهردينان به وجود آمد كه گروهي قرباني كردن گاو را جايز نمي شمردند و گروهي به قرباني كردن گاو براي رفاه و آسايش ساكنان معتقد شدند. آخرين نشانه هاي اين آيين را بايد در حفاري هاي اخير منطقه ي باستاني گوهرتپه در بهشهر يافت كه با كشف پيكره ي گاوهايي كه با مهارت پخته شده است، نشانه هايي در اثبات اين تقدس و حرمت گذاري محسوب مي شود.
ديوان در دي پورستان ساكن بودند كه امروزه مازندران ناميده مي شود. عدم تمكين مردم مازندران به آيين زرتشت و مقاومت در برابر دين جديد موجب شد كه ديوان مورد لعن و نفرين قرار گيرند. كتاب ونديداد كه در اصل، وي دو دات نام دارد به معناي قانون ضد ديو و لعن مردم اين ناحيه است. ونديداد نشانه اي از نفرت آيين زرتشتي به مردمان شمال است كه دعوتش را نپذيرفتند و با آنكه بعدها مردم اين ناحيه به آيين زرتشت گرويدند، هنوز اين خطه را به ديو سفيد منسوب مي دارند. بر اساس آن مقاومت، هنوز زرتشتيان، خانه هاي خود را رو به شمال نمي سازند و بر مردگان خود مراقبند تا سر را رو به سوي شمال نگردانند تا ديوان بر روح او سيطره نيابند.
ديوان مازندران مردماني ماهر و باسواد بودند كه در شاهنامه ي فردوسي داراي نشانه هايي مي باشد. آنها نيرويي داشتند كه مي توانسته اند جهان را ويران كنند و بر ابر و باد فرمان مي رانده اند. ديوان با معماري و استفاده از سنگ و ساخت دژ و گرمابه آشنا بوده و به دانش هندسه آگاهي داشتند.

به سنگ و به گچ ديو، ديوار كرد

نخست از برش، هندسي كار كرد
چـــو گرمابه و كـــاخ هاي بلند

چـو ايوان كه باشـد پناه از گزند

نامگذاري ديوار تاييدي بر مهارت ديوان در اين فن است. بزرگترين هنر و دانش ديوان، اختراع خط مي باشد. (24) در سنگ نبشته هاي داريوش، دي پي همان خط است و واژه ي دبير، دبيرستان، ديباچه و ديوان از ريشه ي دي پي گرفته شده است. در زبان اوستايي به خط، ديباي گفته اند و آن چيزي است كه بر آن خط نقش شده باشد. نوشتن بر ابريشم در پيش از حكومت هخامنشيان معمول بود و پرورش كرم ابريشم نيز تنها در تبرستان رواج داشت. بزرگانِ دوها، خود را ديوسالار مي ناميدند و امروزه نيز گروهي با نام قبیله ای ديوسالار در منطقه ي نور و كجور زندگي مي كنند.

*- دینِ مُغی هرچه بزرگ دینُ

خیال نی یِ کو وی به خواب اینُ
اینِ تی وَر وُرِ دُدار پینُ

مُغی دِرو دِرو بدیو دینُ

کوه تیر یا قله ی البرز در وسط زمین قرار دارد و بر این باور اسطوره ای، دیو خدای جهان است. بزرگانی که در این سرزمین فرمانروایی می کردند و به علوم و هنر سیطره داشتند.

*- اِسپیدِ دِو گُنی کی وِی تی جَد ووُ

پارین دَکاشتِ فِک گُنی وِ قَد ووُ
هزارِ وِی اَتا نَوِ نَه سَد ووُ

وِ زَرتُشِ گَپِ وِ بوُتُ سَد ووُ
*- دیوِ سُخن مِی جا نَپُرس درازُ

هر چی بوُاِم می سخنِ آغازُ
اَنی گُمُ کوُ توُ گُنی هَرازُ

اَنی خوُمُ کوُ پِندارنی آوازُ

در این نگاه است که دیو سمبل قدرت، آگاهی و راستی ست و زرتشت در آنسوی انگاره ها جای می گیرد.

*- گوُیِ کَلِه اَمی دیوِ کِلا ووُ

وی خام وُنِ خینی، خارَک قبا ووُ
زنگ داشتُ دیو کوُ وِی بزرگ و شا ووُ

وِ دَسِ گُرز سنگِ آسیا ووُ

حتی رستم سیستان که کسی را یارای برابری و جنگاوری با او نیست در این نبرد افسانه ای، راه پیروزی را بر طریق حیلت فراچنگ می آورد.

*- مازِروُنِ دیو اَتا گَتِ نوُم هَسُ

رِستِم به حیله دیوِ دَسِ دَوِسُ
دیوِ خوندون آفِتاب پَرَسُ

زرتُش به کینه بد بِوِی دَوِسُ

2- (اسطوره ی روجا) -روجا ستاره ی بامدادی ست که در شب دیجور، نوید صبح روشنایی را سر می دهد و چشم انتظاران بیداری را به سرود حرکت و پویه فرمان می راند. روجا فرمانده ی آگاهی هاست و خفتگان را به بیداری دعوت می کند. اسطوره ی روجا، ستاره ای در هیئت آدمی ست که زندگی را در راه رهایی مردم فدا کرده است و با حضورش از قلب سیاهی های جهل و فلاکت، با خشم سرخ غرورش رهایی را نوید می دهد.
ستاره ي روجا، نماد و نشانه اي ست كه مردم مازندران بر ستاره ي شباهنگ ناميده اند. او نشانه ي صبح و راهنماي كاروان هاي شب پيماست. روج و روچ، واژه اي باستاني و به معناي روز است و روجا تخفيف يافته ي روج آي مي باشد. واژه ي ديگري در مازندران به نام روجين وجود دارد كه دريچه اي ابتدايي محسوب مي شود و از آن روزن زمان طلوع صبح را درمی يافتند و در اصل روج بين بوده است. در معني لغوي روجا يا شباهنگ آمده است كه نام ستاره ي كاروان كِش است و پيش از صبح طلوع كند و به عربي (شعري) خوانند و نقش ستاره به علت اهميت آن، در اكثر سكه هاي ضرب تبرستان مشهود است. موقعيت جغرافيايي مازندران، حضور جنگل و كوههاي بلند و اسكان روستائيان در درّه ها، ستاره ي روجا را در هيئت راهنما طلب مي كند. اسطوره ي روجا در مرگ محتوم شب، نويدبخش صبحِ بيداري ست و تبلور اين نماد را در اشعار تبري نيما مي توان ديد.

*- روجا اَتا بَسوُتِ خانِموُنِ

اوندَم کوُ وَشنُ وِ روجِ نِشونِ
اَیار نَیار اَرِ مِ دِلِخوُنِ

شوُیِ میوُن مِ راهِ رهنمونِ

اسطوره ی ستم در مرگ محتومش روجا را می زاید و سپیده در پیشقراولی اش، زندگی را در انسان منتشر می سازد.
*- شوُ بَکِتُ روجا دیار اینُ / *- پِرِسین بوریم روجا اَیار بُوی یُ
در اندوه ذهن نیما، باد و باران دیگر سمبل برکت و خجستگی نیست بلکه زاینده ی ویرانی هاست. چرا که باران شبانه، بختک مهیبی ست که زمین را در تیرباران خشونت بار خویش، از حضور و برکت باز می دارد. / *- روجا نیمو وا دَکِتُ شوُ وارنِه
3- اسطوره تِلا (خروس سفید) - خروس بالاخص خروس سفید در زیستگاه مازندران سمبل آبادنی ست و حضورش در هر خانه، نشانه ی زندگی و موجب خوش یمنی است. اسطوره ی خروس در باور کهن، دفع شر و بیرون راندن شیطان است. صدای رسا و بال زدنش را فراری دهنده ی موجودات پلید دانسته اند. در شعر نیما، خروس به هیئت آدمی ست و حرکت را به تشنگان بیداری می آموزد و خونش را فدیه ی روشنی می کند.
خروس از مصدر خرئوس بوده كه در اوستا به معناي خروشيدن آمده است. در فرهنگ مزديسنا، خروس از مرغان مقدسي ست كه متعلق به فرشته ي بهمن مي باشد. در تفسير طبري آمده است كه در شب معراج پيامبر، در آسمان چهارم مرغي بر مثال خروس بود كه پايش بر طبقه هفتم زمين و سرش بر طبقه هفتم آسمان قرار داشت. جبرئيل گفت كه اين خروس سپيد است كه هر گاه دو بال خويش باز كند و بانگ زند، جمله ي خروس هاي زمين نيز بانگ كنند. در مازندران، بانگ خروس را نشانه ي آمدن ميهمان هم مي دانند كه اين خود نمادي از ميهمان نوازي مردم اين ديار مي باشد.

*- تِلا خوُنُ، تِلا خوُنُ شوُ بوُردُ

ویشار واشین، ویشارونِ خوُ بوُردُ
کَلا بِشکِسُ وُنِ تیلِ اوُ بوُردُ

تِلا خوُنُ، گُنِ پی رِسین شوُ بوُردُ
*- تِلا خوُنُ، گُنُ مِ تاج مِ خوُنُ

گُنی تِلا آشوبِ رهنموُنُ

نسل خواب زده در تحویل و تحول خود، تلنگر هوشیاری می شود. گروهی در تلالو خونین روجا و جماعتی در فریاد هوشیارخواهی خروس سپید، بامداد خجسته را وعده می دهند تا حرکت را معنا کنند.

روجا بیموُ تِلا ویشار بَوی یُ

تُلا خوُنُ چی اَر ویشارنَوونی

چَلِ نِشِنی سَراَنجوُمِ نَخونی

خروس در آواز صدا و حرکت، پرواز را می زاید که آبادانی، از بستر رخوت به شادابی تلاش میسر است. روجا میرنده ی شب است و بیدارگرِ خروس، تا این رسالت را بر دوش مردمان نهد که روز بی امید، تاریکی یاس و اندوه است.
4- (اسطوره ی عشق)- عشق بنیادی ترین مفاهیم اساطیری برای تبیین هستی، سرنوشت و تقدیر است. نیما در طبیعت عاشق نواز سرزمین اش، درونمایه ی غم و اندوهش را در آوازهای عاشقانه، نجوا می کند و از طرح امیال و احساس رمانتیک و لذت جویانه نیز ابایی ندارد. معشوقه ی جوانی نیما، سفوراست. او در جوانی به دختری چادرنشین دل باخت. دکتر جنتی عطایی می نویسد: نیما، صفورا را هنگام آب تنی در رودخانه دیده بود. از الهام بخشی این منظره ی شاعرانه و مهیج و بر اثر شکست و محرومیت عشق پیشین، منظومه ی جاودانی افسانه را پدید آورد. پدر نیما میل داشت که او با صفورا ازدواج کند ولی صفورا، مرغ آزاد بیابانی، حاضر نشد به شهر آید و در قفس زندگانی شهرنشینی زندانی شود. ناگزیر از هم جدا شدند. او رفت و منظره ی آخرین دیدار وی که بر اسب نشسته، دور می شد و به گرمسیر می رفت، همواره در خاطر نیماست.

مِ ماه دَکِتُ مِ یار مِ صفورا

زیک زا بیموُ کوُ چَک نَدِ تَلی رِ

سَبورا بیموُ کوُ دوُس نارُ ولی رِ

داغ آشنایی و مهر آن نگاه، شمع سوزاننده ی درون شد و برق نگاه سرشار از میل وصل، که جهان ستمگر به فرمان نیست و شیدایی، شوری روشن است که در مرگ هم، خاک را به آتش می کشد.

جوُمِه بِصَحرااُ، دیمُ دِل به دُریوُ

شِ هَسِکا پیل کِتِمُ کُمُ اوُ
سَفورا ! اوُندَم کوُتوُ رِ ویمِ خوُ

اَی زِنِه وُمِ، چِش چِشِ گیرنِ سوُ

عاشقانه های نیما فراوان است و این نگاه در ذات شعر تبری ست. در بخش موسیقایی مازندران، شعر عاشقانه بن مایه ی نجوای مردان و زنانِ تن خسته است. در منظومه ی طالبا، زهره، در امیری،گوهر و در قصه ی نجما، رعنای جان می خرامند و در انبوه درختان مه زده رویا می شوند. نیما وارث این عشق است.
*- یار کوُ دارمُ مانَکِ شوُ خُجیرِ / *- یارِ گَپُ یارِ کِنار خُجیرِ / *- کیجا تِ خوارَک گِردِ روی دا مُن / *- کیجا، کیجا، تِ مَسِ چِشِ دا مُن
5- (اسطوره ی شب) - جهان تاریک، اسطوره ای مخوف است که نوعی حبسیه تلقی می شود. نیما شب را با نگاه مردم گرایانه اش تفسیر و ظلمت را با ظلم مترادف می نماید. بختکی که جهان را می میراند تا زخم فقر و فراغ را از فوران باز دارد.

شوُی میوُن روزِ گِرو بَایتُ

*- نادوُن نیما ! تُنِ شوُ مِنزِل مرگُ شوُیِ ابر، وارِش هَسُ و تِگَرگُ

زنده یاد سیاوش کسرای در زمستان پنجاه و نه می نویسد: در مجموعه ی شعرهای منتشر شده ی فارسی نیما، واژه ی شب 323 بار بکار گرفته شده و هیچ کلمه ی مشخص دیگری در سراسر اشعارش بدان برتری ندارد و روز و صبح و سپید، کمترین لغاتی هستند که نیما بدان عنایت کرده، چه شب محیط اوست. براساس این واژه شماری، گفتنی ست که از مجموع 456 دوبیتی کتاب روجا، در 62 دوبیتی واژه ی شب بکار رفته است و تنها در 24 دوبیتی از واژه ی روز استفاده شده است. شب در همآغوشی غم، نوای ویرانگی دارد و نیاز به رهایی در قاموس نیماست که داروی شفابخش سلامت جامعه را می جوید و راه را، که عابر در حرکت به روز می پیوندد.

شوُ بوُ نَشوُ ، غم بوُ دَواش مُنِ وَر پیت کُلِه جان بِروُ مِ وَر بَایر پَر

بَدیمُ شوُ اِتی کو اوسِ گوُءُ بَدیمُ روج اِتی کوُ شوملِه سوُءُ

شوُ بَکِتُ دارو بیار نینُ

شوُ بوردُ مُن گوش گیرمُ کاروونُ اوندا کوُ مُن وُنِ بَکوُشتُمُ سارِوونُ
6- (اسطوره ی فقر) - تراژدی فقر در جهان اسطوره، نجات مردمان از چنگ سرنوشت نابسامان است و عشق به حقیقت، دانایی و عدالت در جان نیما لبریز است. در جامعه ی روستایی، پادشاه ستمگری، ارباب است که با نوشیدن خون مردمان، تلخکامی را در کوچه پس کوچه ی زندگی منتشر می کند. اسطوره ی فقر، عینی ترین و مکررترین ورد جاودانه ی اهریمن شب ستم است.

بیموُمِ دِه ، بَدیمُ دِهِ خرابُ زِ خونِ خلق مَسِ چِشِ اربابُ

ارباب گُنُ کوُ در آزار مُژدُ ارباب گُنُ گَنِمِ کِپا رِ ایشمُ

نیما با نگاهی دقیق و ظریف، ارباب را به حلزون برکت سوز تشبیه می کند.

وِ چِش دَوِسُ ، وِ تن بافُتُ ، وِ گوش غولُ خونه بَموُنِسُ ، وُنِ خونه وُنِ کولُ
باغِ تارونِ ، ار دیرگا اینُ ، زَنِ وولُ راب رُ هارِشین ، اِربابِ دهِ جور چی شنگولُ

اسطوره ی فقر، مرگ آسایش و ایمان را در سنگِ گرمِ بیهودگی و نومیدی، ناله می کند و هر حرکتی را برای دریوزگی لقمه ی نانی و یا عصیان در برابر هر چه هست را توجیه می کند و چه باک که دغدغه ی از دست دادن چیزی نیست که نیست.

دارِ بُنِ که بَزوُیی ، یکوَر نیشدِه اَلَه که وی سی وَر ، کَرِ سَر نیشدِه

ابرِ نَوار دشتِ برابر نیشدِه فقیر آدِم جهنم در نیشدِه

زَمی که هیچ چی نارنُ ، ساموُن نارنُ باغ که ثمر نارنُ ، باغبون نارنُ
دریو که اوُ نارنُ ، وی تیفوُن نارنُ آدَم که وِشنا دَرِ ایمون نارنُ

7- (اسطوره ی برکت - مازِرار) - مازرار به تعبیر نیما، فرشته ی نگهبان است. راه ماه ایزد و مکان های پر برکت را شامل می شود. کشتزارانی که در مکان آفتاب گیر (تابر) و خشک واقع شده و برای کشت گندم سزاوار است. اسطوره ی مازرار، دشمن اسطوره ی فقر است. فرشته ای که زمین را از آفت مصون می دارد و بخشنده است.

گَنِم بخوردِن شِ وُنِ سِرِشتٌ شیطون اوُنِ کو مردِمِ وِشنا بِشتُ

ستم و فقر ناشی از آن، میرنده ی آبادی و آبادانی است و مازرار در بلندای البرز، با دو بال بخشنده، چشمه ساران را روان می سازد و خورشید را برکت ساز می کند.

بَخوُشتِ گَنُم وی مازِرارِ کورنُ بَمِردِ تن وی هَسِکا رِ کورنُ

روجا بدیل دغدغه های نیماست. سَحَرسازی که نسل اندیشمند و مسئول این سرزمین کهن را به بیداری می خواند تا همآوا با دغدغه های شاعر، فردا را فتح کنیم.

*************************************

یادداشت ها:
(1)   اشاره به مقدمه ی نیما: مي اتا گپ(يك حرف من)، روجا، مقدمه، ص 16)
(2)   نامه های نیما، دوست مهربان قدس، 27 حمل(فروردين)1301، ص 45
(3)   نامه های نیما، برادر عزیز من، 15دلو1301-4فوريه1923، ص 53
(4)   نامه های نیما، رفیقم يحيي ريحان، یوش، 15شهريور1305، ص 198
(5)   نامه های نیما، دوست من، بارفروش، 20دي1307، ص 267
(6)   نامه های نیما، ناتل عزیز، بارفروش، 22دي1307، ص 274
(7)   نامه های نیما، به متكان، نماينده ي معارف آمل، بارفروش، شب2 اسفند 1307
(8)   روزنامه اطلاعات(ویژه ادبیات و هنر،گلچرخ)، شماره3، اکبر اکسیر، ص 11
(9)   مجموعه اشعار نیما، شعر خوشي من، ص160
(10)   نامه های نیما، ناتل عزیز من، 1310، ص 442
(11)   مي اتا گپ(يك حرف من)، روجا، مقدمه، ص 16
(12)   تذکره جغرافیای تاریخی ایران، بارتولد، ص 320
(13)   مقدمة فقه اللغة ایرانی، اورانسکی
(14)   سفرنامه پیترو دلاواله – صص 275 / 276
(15)   تاریخ ماد، دیاکونوف، کریم کشاورز، ص 90
(16)   سبک شناسی، ملک الشعرا بهار، ج 3، ص 50
(17)   مي اتا گپ(يك حرف من)، روجا، مقدمه، ص 16
(18)   نامه های نیما، مادر عزیزم، از یوش به تهران، 4 اسد 1300، ص 19
(19)   دو سفرنامه از نیما یوشیج، ص 16
(20)   مي اتا گپ(يك حرف من)، روجا، مقدمه، ص 16
(21)   مي اتا گپ(يك حرف من)، روجا، مقدمه، ص 16
(22)   دين ايراني بر پايه متن هاي معتبر ايراني، امیل بنونیست، ص 95
(23)   سهم ايرانيان در پيدايش و آفرينش خط در جهان، ص 444
(24)   سهم ايرانيان در پيدايش و آفرينش خط در جهان، ص 478
(25)   کلیه ی اشعار از کتاب روجا (اشعار تبري نيما يوشيج)، محمد عظیمی
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
منابع:
1-   اکسیر، اکبر، 1365، نیما در آستارا، روزنامه اطلاعات (ویژه ادبیات و هنر،گلچرخ)، شماره3، ص11،
2-   بنونيست، اميل، 1377، دين ايراني بر پايه متن هاي معتبر ايراني، ترجمه بهمن سركاراتي، چاپ سوم، تهران، نشر قطره
3-   حصوري، علي، 1378، سياوشان، چاپ اول، تهران، نشر چشمه
4-   دلاواله، پیترو،1381، سفرنامه پیترو دلاواله، شعاع الدین شفا، چاپ سوم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
5-   دیاکونوف، ایگور میخائیلوویچ،1380، تاریخ ماد، کریم کشاورز، چاپ ششم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
6-   كريستينسن، آرتور امانوئل، 1374، وضع ملت و دولت و دربار در دوره شاهنشاهي ساسانيان، ترجمه و تحرير مجتبي مينوي، چاپ دوم، تهران، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي
7-   ماركوارت، ژوزف،1368، وهرود و ارنگ، ترجمه داود منشي زاده، چاپ اول، تهران، بنياد موقوفات دكتر محمود افشار يزدي
8-   محمد تقی، ملک الشعرا بهار، 1373 ، سبک شناسی، 3 جلدی، چاپ هفتم، تهران، موسسه انتشارات امیر کبیر،
9-   همايونفرخ، ركن الدين، 1350، سهم ايرانيان در پيدايش و آفرينش خط در جهان، چاپ اول، تهران، وزارت فرهنگ و هنر - هيئت امناي كتابخانه هاي عمومي كشور

مراسم شیردوشان

2010-12-15T15:46:00.000+03:30

یکی از مراسم های دامداران تبرستانی که در اوائل خردادماه در سراهای دامداری انجام می شود، آئینی است به نام "دَووش-دَدوش"یا شیر دوشان!

کسانی که به دامداری اشتغال دارند در این مراسم به تعداد گوسفندانی که دارند ، در یک روز با جمع آوری گوسفندان خود شیر آن را دوشیده و سپس میزان شیر استحصال شده را محاسبه نموده و تا زمانی که گوسفندان از هم جدا نشده‌اند و هر دامداری دام خود را تحویل نگرفته است ، میزان فراورده بدست آمده را اندازه گیری می نمایند تا پس از جداسازی گوسفندان میزان کره بدست آمده مشخص شود.

قاشق – چارک – کچاک – ربع کچاک از بیشترین تا کمترین پیمانه های شیر است که دامداران آن را ملاک و معیار سنجش خود قرار می دهند . کسانی که دام بیشتری دارند میزان شیر بدست آمده را با پیمانه قاشق اندازه گیری نموده و کسانی که دام کمتری دارند با سایر پیمانه ها آن را اندازه گیری می کنند.

قاشق ۱۰ تا ۱۲ کیلو شیر است .

مراسم سنتی دووش نیز چون گوسن برینگا ریشه در آداب و سنن کوهستان نشینان دارد. بارها در روستاهای مناطق دور افتاده اشکورات رامسر شامل روستاهای یازن - تُمُول- سپارده - لَج و میج فعالیت دامداران سخت کوش این مناطق را می‌توان مشاهده نموده و شباهت‌های آن را در کلام دامداران مناطق کوهستانی دیگر تصدیق می‌توان نمود.

تصاویر به نمایش در آمده نیز مربوط به روستای سپارده اشکورات رامسر است .

دامداران دامهای خود را ۴۰ تا ۶۰ روز با هم نگهداری نموده و سپس یک روز را برای سواگری دامها اختصاص می دهند که در این مدت کره-ماست و دوغ حاصل أمده بین دامداران تقسیم می شود و هر دامداری که بیشتر دام داشت ،بهره بیشترمی برد .

البته برای تحقیق در این زمینه و آشنایی بیشتر با شیوه دامداری نیازمند به جمع آوری مطالب و عکس است که به همین مقدار بسنده نموده تا در فرصتی دیگر بتوانم افزون بر این مطالب ، مطالب گردآوری شده را در اختیار خوانندگان قرار دهم .

منبع: وبلاگ نتاتر-بندپی

نیما یوشیج

2010-11-15T19:50:00.002+03:30

112 سال پیش نیما یوشیج، پدر شعر نوی ایران در دهكده یوش از توابع استان مازندران از خاندانی قدیمی و اصیل که صدها سال بر مردم آن دیار حکومت کردند، به دنیا آمد.

علی اسفندیاری یا علی اسفندیاری نوری مشهور به نیما یوشیج در روز 21 آبان 1274 خورشیدی در دهكده یوش استان مازندران دیده به جهان گشود.

كودكی

پدرش «ابراهیم‌خان اعظام‌السلطنه» متعلق به خانواده‌ای قدیمی پادوسبانیان مازندران بود و به كشاورزی و گله‌داری مشغول بود. پدر نیما زندگی روستایی، تیراندازی و اسب‌سواری را به وی آموخت. نیما تا سن دوازده سالگی در دل طبیعت زندگی كرد.

نیما خواندن و نوشتن را نزد آخوند ده فرا گرفت. دوازده ساله بود كه به همراه خانواده تهران رفت و در مدرسه عالی «سن‌لویی» مشغول تحصیل شد. در مدرسه از بچه‌ها كناره‌گیری می‌كرد و به گفته خود نیما با یكی از دوستانش مدام از مدرسه فرار می‌كرد و پس از مدتی با تشویق یكی از معلم‌هایش به نام نظام وفا به شعر گفتن مشغول گشت و در همان زمان با زبان فرانسه آشنایی یافت و شعر گفتن به سبك خراسانی را شروع كرد.

پس از پایان تحصیلات در مدرسه سن‌لویی نیما در وزارت دارایی مشغول كار شد. اما پس از مدتی این كار را مطابق میل خود نیافت و آن را رها كرد. بیكاری وی باعث شد تا افكار گوناگون به ذهنش هجوم آورد از جمله تصمیم گرفت به میرزا كوچك خان جنگلی بپیوندد و همراه با او بجنگد تا كشته شود.

عشق

نیمایوشیج در جوانی عاشق دختری شد، اما به دلیل اختلاف مذهبی نتوانست با وی ازدواج كند. پس از این شكست او عاشق دختری روستایی به نام صفورا شد و می‌خواست با او ازدواج كند اما دختر حاضر نشد به شهر بیاید. بنابراین عشق دوم نیز سرانجام خوبی نیافت.

سرانجام در 31 سالگی با عالیه جهانگیر ازدواج كرد تا به گفته خود از افكار پریشان رهایی یابد.همسر وی عالیه جهانگیر فرزند میرزا اسماعیل شیرازی و خواهرزاده نویسنده نامدار میرزا جهانگیر صوراسرافیل بود. حاصل این ازدواج كه تا پایان عمر دوام یافت فرزند پسری بود به نام «شراگیم» كه اكنون در آمریكا زندگی می‌كند.

سال‌های آوارگی

درست یك ماه پس از ازدواج، پدرش ابراهیم نوری درگذشت. در همین زمان چند شعر از او در كتابی با عنوان خانواده سرباز چاپ شد. وی كه در این زمان به دلیل بی‌كاری خانه‌نشین شده بود در تنهایی به سرودن شعر مشغول بود و به تحول در شعر فارسی می‌اندیشید اما چیزی منتشر نمی‌كرد.

در سال 1307خورشیدی محل كار عالیه جهانگیر همسر نیما به آمل انتقال پیدا كرد. نیما نیز با او به این شهر رفت. یك سال بعد آنان به رشت رفتند. عالیه در این‌جا مدیر مدرسه بود و نیما را سرزنش می‌كرد كه چرا درآمدی ندارد.

علی اسفندیاری در سال 1300 خورشیدی نام خود را به نیما تغییر داد. نیما نام یكی از اسپهبدان تبرستان بود. او با همین نام شعرهای خود را امضا می‌كرد. در نخستین سال‌های صدور شناس‌نامه نام وی نیماخان یوشیج ثبت شده است.

نیما در سال 1307 منظومه «قصه رنگ پریده» را كه یك سال پیش سروده بود در هفته‌نامه قرن بیستم میرزاده عشقی به چاپ رساند.این منظومه مخالفت بسیاری از شاعران سنتی و پیرو سبك قدیم مانند ملك الشعرای بهار و مهدی حمیدی شیرازی را برانگیخت. شاعران سنتی به مسخره و آزار وی دست زدند.

نیما پس از مدتی به تدریس در مدرسه‌های مختلف از جمله مدرسه عالی صنعتی تهران و همكاری با روزنامه‌هایی چون مجله موسیقی و مجله كویر پرداخت.

منظومه «قصه رنگ پریده» در حقیقت نخستین اثر منظوم نیمایی است كه در قالب مثنوی (بحر هزج مسدس) سروده شده است. شاعر در این اثر زندگی خود را روایت كرده است و از خلال آن به مفاسد اجتماعی پرداخته است. بخش نخست این كار در قرن بیستم چاپ شده بود. سپس «افسانه» را سرود كه در آن روحی رمانتیك حاكم است و به عشق نیز نیما نگاهی دیگرگونه دارد.

نیما در این آثار و اشعاری نظیر خروس و روباه، «چشمه» و «بز ملاحسن مسأله‌گو» افكاری اجتماعی را بیان می‌كند اما قالب اشعار قدیمی است. مشخص است كه وی مشق شاعری می‌كند و هنوز راه خود را پیدا نكرده است. با این حال انتشار افسانه دنیای ادبیات آن زمان را برآشفت. «ای شب» نیز در هفته‌نامه نوبهار محمدتقی بهار چاپ شد و جنجالی برانگیخت.

خانه پدری نیمایوشیج واقع در یوش، بنایی است كه قدمت آن به دوره قاجار می‎رسد. این بنا از سوی سازمان میراث‎فرهنگی به عنوان اثر ملی ثبت شده است و حفاظت می‎شود. بازدید از خانه نیما برای عموم آزاد است.

آثار

نیما یوشیج با مجموعه تاثیرگذار افسانه كه مانیفست شعر نو فارسی بود، در فضای راكد شعر ایران انقلابی به پا كرد. نیما آگاهانه تمام بنیادها و ساختارهای شعر كهن فارسی را به چالش كشید. شعر نو عنوانی بود كه خود نیما بر هنر خویش نهاده بود. تمام جریان‌های اصلی شعر معاصر فارسی مدیون این انقلاب و تحولی هستند كه نیما مبدع آن بود.

اشعار او عبارتند از:

«قصه رنگ پریده»، «منظومه نیما»، «خانواده سرباز»، «ای شب»، «افسانه»، «مانلی»، «افسانه و رباعیات»، «ماخ اولا»، «شعر من»، «َشهر شب و شهر صبح»، «ناقوس قلم انداز»، «فریاد های دیگر و عنكبوت رنگ»، «آب در خوابگه مورچگان»، «مانلی و خانه سریویلی»،

«مرقد آقا» (داستان)، «كندوهای شكسته» (داستان)، «آهو و پرنده‌ها» (شعر و قصه برای كودكان)، «توكایی در قفس» (شعر و قصه برای كودكان).

از او آثار تحقیقی، نامه‌ها و یادداشت‌هایی نیز بجا مانده‌اند كه عبارتند از:

«دونامه»، «ارزش احساسات»، «تعریف و تبصره و یاددااشت های دیگر»، «دنیا خانه من است»، «نامه‌های نیما به همسرش - عالیه جهانگیر»، «حرف های همسایه»، «كشتی توفان»، «مجموعه كامل اشعار» (تدوین توسط سیروس طاهباز).

منبع : خبرگزاری فارس و ویکی‌پدیا

خیرالنساء بیگم

2010-11-13T18:01:00.002+03:30

خیرالنساء بیگم معروف و ملقّب به مهدعُلیا و دختر میرعبداللّه مرعشی (از سادات مازندران و پادشاه مناطقی از طبرستان) در سال 974 هجری به خواست شاه طهماسب به عقد محمدمیرزا (سلطان محمد خدابنده) در آمد. این زن متنفّذ و سیاستمدار پس از آنکه نخستین پسر خود، حمزه میرزا را به دنیا آورد با شوهرش که به عنوان والی خراسان منصوب گردید، بدان سو رفت. چون شویش بر اثر بیماری آبله نابینا گشت زمام کارهای ایالتی را در قلمرو هرات و خراسان به دست گرفت و با بزرگان کشور به دید و بازدید و نامه نگاری روی آورد. همان جا در اول رمضان 978 هجری شاه عباس را به دنیا آورد.

شاه که از سلطه جویی های عروس خود بیمناک گردیده بود وقتی طفل مزبور به حدود دو سالگی رسید بر آن شد تا او را با همسر و فرزند به شیراز روانه سازد، نیز فرمان داد پسر هشت ساله اش در شیراز به حکومت بنشیند؛ اما خیرالنساء از پدرشوهر خواست پسر دومش، عباس، را به حکومت هرات انتخاب کند و اجازه دهد او با شوهر و پسرش حمزه میرزا به فارس بروند، بدین گونه این زن از پسر کوچک خود جدا گشت. چون شاه طهماسب مُرد و شاه اسماعیل به جایش بر تخت سلطنت نشست و دست به کشتار شاهزادگان صفوی زد به سبب تدبیر این زن مأموران شاه به عباس میرزا دست نیافتند. پس از مرگ شاه اسماعیل دوم نه تنها موافقت و همیاری سلیمان اعتمادالدوله را که از امرای متنفّذ وقت بود به دست آورد بلکه به زودی در کنار شوهر نابینای خود که با کمک پری خان خانم به حکومت رسیده بود، زمام امور را به دست گرفت، از این زمان، امرای دولت و وزیران بخصوص دختر شاه طهماسب (پری خان خانم) خود را با بانویی هوشمند روبه رو دیدند که تشنه مقام و شیفته قدرت بود. چون شوهر خیرالنساء ناتوان بود، چندگاهی پس از به رسمیت شناخته شدن حکومت، وی به عزل و نصب حکّام و مأموران لشکری سرگرم گردید و با اجرای چند حکم اعدام، در دل مخالفان و دشمنان هراس افکند.

جنگ قدرت سختی بین او و پری خان خانم درگرفت، سرانجام خیرالنساء بیگم با لقب مهدعلیا، با از میان برداشتن وی، پیروز گردید. سلطان محمد خدابنده به تحریک همسر خود، در صدد برآمد به نفوذ این زن و سران قزلباش و دخالت هایش خاتمه دهد، از این رو به اشاره وی، خلیل خان افشار پری خان خانم را خفه کرد و به زندگی سی ساله اش خاتمه داد. سلطان تمامی دارایی های وی را به قاتلش تقدیم کرد.

خیرالنساء بیگم، میرزاسلیمان جابری را که از رجال کاردان و دانای ایران و وزیر شاه اسماعیل دوم صفوی بود به صدراعظمی برگزید و به او لقب اعتمادالدوله داد. مدتی بعد دولت عثمانی با استفاده از اوضاع پریشان ایران، بخش هایی از قفقاز را تسخیر نمود. خیرالنساء بیگم که همسر را در اداره امور کشور ناتوان می دید فرماندهی لشکریان سرزمین ایران را به دست گرفت و به نبرد با متجاوزان پرداخت و قسمت هایی از ولایت شیروان را تصرف کرد.

خیرالنساء بیگم با نابود کردن مخالفان به طور عملی در امور حکومتی رسما دخالت می کرد. بدون تصویب و تأیید او هیچ حکمی در کشور به اجرا در نمی آمد. چون حمزه میرزا پسر بزرگش، که آن زمان یازده ساله بود، به نیابت سلطنت انتخاب گردید مهدعلیا که همسر شاه و مادر ولیعهد بود دیگر در کار حکومت کسی را شایسته مشورت نمی دید و به استبداد رأی روی آورد. این رفتار بین او و امیران وقت شکاف پدید آورد. وقتی خواست پسر خود، عباس میرزا، را از هرات به مرکز حکومت بیاورد آتش نفاق شعله ورتر گردید. مهدعلیا که از مخالفت سرداران به خشم آمده بود فرد قوی تری را برای این کار معیّن نمود، حال آنکه در مدت یک سال حکومت چنان بذری از کینه و عداوت در قلوب امیران پاشیده بود که از هر طرف دستی وی را به سوی هلاکت تهدید می کرد. سران قزلباش که از قدرت نمایی و خودکامگی او به ستوه آمده بودند در از میان برداشتن وی همداستان گردیدند و به سلطان محمد خدابنده پیام فرستادند که دیگر بیش از این تحمل رفتار خشن مهدعلیا را ندارند و اگر دست او از امور کشور کوتاه نشود، کار به شورش و آشوب و ناامنی منجر خواهد گشت.

مهدعلیا با آگاهی از این نارضایتی ها، برای امرا پیغام فرستاد: تا زنده ام از این روش دست بر نخواهم داشت و از تهدیدهای سران قزلباش هراسی ندارم زیرا مادر چهار شاهزاده ام و یقین دارم اگر برای کشتن من اقدام کنند، فرزندان انتقام خون مرا از دشمنان خواهند گرفت.

در این موقع قوام الدین شیرازی ـ وزیر مهدعلیا ـ از وی خواست با پخش سکه های طلا میان سپاهیان رضایت آنان را فراهم آورده و ضربه ای به مخالفان وارد کند. مهدعلیا از روی خودخواهی و غرور این پیشنهاد را رد کرد. سرانجام امرای قزلباش ظهر روز اول جمادی الثانی سال 987 هجری با شمشیرهای برهنه وارد حرمسرای شاهی گردیده و این زن فرمانروا را که به همسر ناتوان و نابینای خود پناه برده بود، از شوهرش جدا کردند و در برابر چشم همگان خفه‌اش نمودند. همزمان جمعی از بستگانش کشته شدند. بدین گونه خیرالنساء بیگم یا ماه شرف النساء که آرزوی فرمانروایی مطلق العنان در ایران داشت از میان رفت. بعدها شاه عباس صفوی انتقام مادر را از قاتلان گرفت و آنان را مجازات سختی داد و یکی از شهرهای مازندران را که بعدها بهشهر نامیده شد به یادگار مادر خود اشرف نام نهاد.

پس از به قدرت رسیدن شاه عباس یکم وی با این بهانه که جانشین مقتدری در میان شاهزادگان مرعشی وجود ندارد خود را به عنوان شاهنشاه‌تبرستان و وارث قلمرو مرعشیان دانست. سپس بسیاری از شهرهای آن دیار را آباد کرد و دو شهر اشرف و فرح‌آباد را پایتخت تفریحی و تابستانی خویش قرار داد. همچنین زمانیکه در قزوین اقامت داشت، به این بهانه که ملک بهمن دوم به قلمرو نیاکانش(آمل) تجاوز و نفوذ نموده وی و خویشاوندانش و همه‌ی طرفدارانش را قتل‌عام کرد و یک تن را زنده نگذاشت. سپس به بهانه خویشاوندی وی با شاخه‌ی دیگر پادوسبانیان(ملکان کجور) این سلسله را پس از 984سال به کلی منقرض کرد.

سلطان العلماء آملی

2010-10-13T17:09:00.000+03:30

سلطان العماء ، علاالدين حسين بن رفيع الدين محمد بن شجاع الدين محمود الحسيني آملي (مشهور به خليفه سلطان از اولاد مير قوام الدين مرعشي)،در سال1000هجري در اصفهان متولد شد. بخشي از تحصيلات خود را نزد پدرش ميرزا رفيع الدين که از علما ودانشمندان آن عصر بود آموخت،هم چنين سال‌ها درمحضرحاج ملا محمود اصفهاني و به ويژه مير داماد و شيخ بهايي به تحصيل علوم معقول و منقول پرداخت،وي در خدمت شيخ بهايي هم درس ملا خليل قزويني بود. ايشان پس از سال‌ها بهره‌مندي از مکتب بزرگان اصفهان به درجه‌ي اجتهاد رسيد و در زمره‌ي علماي طراز اول آن عصر اصفهان بود. پدرش در سلطنت شاه عباس اول(1042-1034) مدت دو سال مقام صدرات داشته و به دليل انتساب با خاندان صفوي فرزندش خليفه سلطان با يکي از دختران شاه‌عباس به نام آغابيگم ازدواج کرد. محصول اين ازدواج فرزنداني بود که همگي از فضلاء و دانشمندان عصرخود بودند. سلطان العما در سال 1033 هجري به وزارت رسيد،از اين رو پدر و پسردر يک خانه جلوس مي کردند و به امور مملکت رسيدگي مي کردند.وي تا سال 1024 در اين سمت باقي ماند.در عهد شاه صفي زماني که شاه دستور داد تا شاهزادگان صفوي و منسوبين دربار را کور کنند،عده اي از فرزندان وي نيز در زمره ي مغضويين بودند و ازنعمت بينايي محروم شدند.خودش نيز به قم تبعيد شده است،وي در تبعيد اين فرصت را يافت تا به تدريس و مطالعات و نشر تحقيقات خود بپردازد.شاه صفي پس از مدتي وي را به اصفهان فرا خواند.وي پس از مدتي اقامت در اصفهان به عزم خانه ي خدا به بيت الله الحرام سفر کرد و در اين مدت شاه صفي از دار دنيا رفت و شاه عباس ثاني به جاي وي نشست. شاه عباس ثاني پس از قتل ميرزا تقي اعتماد الدوله در سال 1055 شمسي خليفه سلطان را به وزارت اعظم منصوب کرد.وي که مدت هشت سال و شش ماه در اين سمت باقي بود.نويسنده ي روضات الجنات گرچه از وي تجليل کرده،ولي نسبت به دخالت وي در امور حکومت انتقاد کرده است،معتقد بود که يک فرد فاضل و دانشمند در کار تدريس و تحقيق و تاليف و تربيت شاگردان عالم رضايت خاطر بيشتري خواهد داشت تا اين که در سمت هاي دولتي نزد حکام مستبد شخصيت خود را بشکند.

سلطان العلما چهار پسر داشت که عموتا اهل فضل و دانش و تقوا بودند و جملگي به درجه اجتهاد رسيدند. يکي از فرزندان به نام ميرزا ابراهيم از افاضل زمان خود بود و در فقه،اصول،تفسير،کلام،حديث و رجال در حد کمال بود.آورده اند که ميرزا ابراهيم به همراه شاهزادگان صفوي به دستور شاه صفوي کور گرديد و يا از کودکي از بينايي محروم شد، ولي با وجود محروم بودن از بينايي توانسته است با طي کردن مدارج علمي از علماي به نام عصر خود باشد،وي حاشيه بر شرح لمعه و حاشيه برمدارک و حواشي بسياري بر اکثر کتب فقه و اصول نوشته است،وي در سال 1098 هجري در سن شصت سالگي دار فاني را وداع گفت.

سلطان العلما اواخر دوران وزارت خود را در بهشهر مازندران(اشرف)گذراند.وي در مدت کوتاهي که شاه عباس پس از فتح قندهار به اشرف سفر کرد،بيمار شد و دار فاني را وداع گفت،تاريخ وفاتش برابر 1064 هجري بود پيکرش را در نجف اشرف به خاک سپردند.صائب تبريزي قصيده ي بلندي در رثاي وي سرود که مطلع آن"آه از دستور عالم واي از سلطان علم" که به حروف ابجد عدد 1064 برابر سال روز در گذشت وي مي باشد.

تاليفات:

آثار باقي مانده سلطان العلما در فقه،تفسير،اصول و کلام مبين احاطه ي وي بر دانش حوزوي است.

هوتو

2010-10-12T19:33:00.000+03:30

هوتو نام غاری است در نزدیکی بهشهر و در روستای تروجن (شهیدآباد) که قدمت تاریخی دارد و آثار باستانی مهمی درباره زندگی انسان‌های اولیه در آن پیدا شده‌است. این غار در دامنه کوه البرز و رو به دریا و در ابتدای ورودی شهر بهشهر و در فاصله پنجاه متری جفت خود، غار کمربند قرار گرفته‌است. این غار و غار کمربند، به لحاظ کشف اسکلت انسان با قدمت هفتاد هزار سال معروفیت جهانی دارد. مهمترین این کشفیات اسکلت مادر ۱۶ ساله و نوزاد وی می‌باشند.

غار در حال حاضر دو مدخل در در ارتفاع مختلف و یک سوراخ تهویه در سقف دارد.

بخشی از فیلم سینمائی افعی با بازیگری جمشید آریا (جمشید هاشم‌پور) در این غار تولید شده‌است.

طبق کاوش‌های واندنبرگ در غاز هوتو بهشهر سنگ ریزه‌ها و اسکلت سه انسان کشف شد که 5000 الی 7000 سال قبل (در کتاب تاریخ مازندران باستان ق.م ذکر شده)در این منطقه زندگی می کردند.غار هوتو در غرب بهشهر واقع وآنچه در این مکان کشف شده شامل نشانه هایی از دوران یخچال , عهد آهن , نوسنگی, آغاز پارینه سنگی و اشیائی از سنگ چخماق که مربوط به پارینه سنگی بوده یافت شده است. اما آقای ستوده در کتابش از آستارا تا استارآباد این مکان را دقیق تر شرح می دهد:سال 1951 م. گودالی عظیم کنده شد.از عمیق‌ترین نقطه این گودال به سنگ ریزه‌های عصر یخچال برخوردند.در این گودال طبقاتی از عهد آهن تا نئولیتیک و در پایین آن آثار پالئو لیتیک دیده می شود.برای تحقیق بیشتر گودالی در طبقات دوران یخبندان کنده شد که شامل سنگ ریزه‌های سیاه بود.در فاصله میان هر یک ماسه و لای قرار داشت.کمی پاین تر قشری از سنگ ریزه‌های قرمز مخلوط با ماسه و پایین تر از آن قشری از سنگ ریزه‌های قرمز مخلوط با ماسه و خاک رس دیده شد.در این قشر اشیای از سنگ چخماق بدست آمد که مبوط به عصر پالئولیتیک است.در قشر دیگر این طبقه بود که اسکلت سه انسان کشف شد.

جستارهای وابسته

برغان

2010-10-12T18:51:00.001+03:30

روستای برغان یکی از روستاهای خوش آب و هوای استان البرز است که در بخش چندار شهرستان ساوجبلاغ واقع شده است. برای رسیدن به برغان دو راه اصلی وجود دارد که بازدیدکنندگان از این روستا هر یک بنابر موقعیت جغرافیایی محل سکونت خویش و یا بر اساس دوری و نزدیکی به آن می‌توانند یکی از این دو راه انتخاب کنند.

یکی از راه های دسترسی به روستای برغان راه اصلی و قدیمی این روستا است. 11 کیلومتر پس از عوارضی کرج ـ قزوین بر روی اتوبان دو پل هوایی به موازات یکدیگر قرار دارد که به پل های کردان مشهورند. نرسیده به پل هوایی اول و در قسمت راست اتوبان جاده ای وجود دارد که در ابتدای آن تابلوی بزرگی شما را به سمت دو منطقه «کوهسار» و «کردان» راهنمایی می کند. با انتخاب این جاده به بالای پل هوایی اول خواهید رفت که پس از سرازیر شدن از پل به یک دو راهی خواهید رسید. برای ادامه مسیر جاده سمت راست را که در ابتدای آن تابلویی نصب شده است و جهت مناطق کوهسار کردان ولیان و برغان را نشان می دهد انتخاب کنید. این مسیر که از فراز پل هوایی دوم می گذرد شما را پس از عبور از جاده ای پر پیچ و خم و طی مسافتی حدود 17 کیلومتر در نهایت به روستای برغان خواهد رساند.

اما راه دوم که حدود 5 سال از احداث آن می گذرد مسیر باغستان ـ برغان است. برای رسیدن به برغان از این راه باید مسیر باغستان کرج به روستای آتشگاه را طی کنید تا به دو راهی برسید که مسیر برغان را به شما نشان می دهد. از ابتدای این راه تا برغان 10 کیلومتر است. جاده باغستان ـ برغان جاده ای پر پیچ و خم خلوت و زیبا است که قطعا از رانندگی در آن لذت خواهید برد.

روستای برغان که آب و هوای آن در بهار و تابستان معتدل و در پاییز و زمستان سرد است در دامنه جنوبی کوهستان البرز با کوه های خشک این منطقه همچون نگین سبزی احاطه شده است. دو رودخانه شاهرود و سنج که هر دو از ارتفاعات کوه های البرز مرکزی سرچشمه می گیرند و از میان این روستا می گذرند نقش به سزایی در تلطیف آب و هوا و سرسبزی این روستا دارند. روستای برغان چشم اندازها و مناظر دلپذیری دارد. گستره باغات مزارع سرسبز حواشی رودخانه های شاهرود و سنج و چشم انداز کوه های پیرامون جلوه های متنوعی از زیبایی های کم نظیر طبیعت را به ویژه در بهار و تابستان به نمایش می گذارد.

به نظر می رسد حجم وسیعی از درختان روستای برغان را درخت گوجه سبز تشکیل داده است و بی جهت نیست که نام برغان با گوجه برغانی پیوند خورده است. این نوع گوجه سبز نزد باغداران و کشاورزان زبانزد خاص و عام است. حتما تاکنون نام گوجه برغانی را در میوه فروشی ها دیده‌اید! گوجه سبز برغان یکی از ممتازترین انواع این میوه‌هاست که طعم و مزه آن را با حضور در این روستا احساس خواهید کرد. برغان به عنوان یکی از روستاهای قدیمی شهرستان ساوجبلاغ دارای ابنیه و مکانهای قدیمی است که مسجد جامع و چنار هزار ساله داخل حیاط آن حسینیه اعظم و پل متعلق به دوران صفوی گویای قدمت این روستاست.

اگر از مسیر کردان قصد سفر به برغان را داشته باشید در بدو ورود به روستا وارد میدان کوچک و قدیمی خواهید شد که در اطراف آن چندین مغازه از جمله نانوایی میوه فروشی و بقالی وجود دارد. برخی از مغازه ها نیز به فروش محصولات باغی روستاییان که شامل گردو بادام آلو خشک توت خشک برگه هلو برگه زردآلو آلبالو خشکه قیصی کشمش سماق و... مشغولند. محصولات باغی که برای فروش به مشتریان بر روی سینی های فلزی قرار گرفته اولین چیزی است که نظر هر تازه وارد به برغان را به خود جلب می کند. کمی آنطرف تر از این میدان کوچک مسجد جامع برغان قرار دارد. مسجد جامع در پائین محله برغان واقع شده است . بر سر در این مسجد کتیبه ای وجود دارد که در آن به سرگذشت این مسجد اشاره شده است.

براساس مندرجات کتیبه سردر مسجد این مسجد به دستور «کیومرث بن بیستون بن گستهم» از ملوک رستمدار طبرستان احداث شده است. او از سلسله پادوسپانان و مرکز حکومتش در قلعه نو نزدیک مازندران بود که بر اثر خوابی که در جوانی می بیند به تشیع می گرود. او در سال 821 هجری قمری به هنگام عبور یا سرکشی از روستای برغان دستور ساخت این مسجد را می دهد. شرح حال این داستان که عینا از روی کتیبه سردر بالای مسجد جامع نوشته شده به این قرار است: «تاریخچه مسجد جامع برغان. این مسجد از جمله مساجدی است که پیش از صفویان به دست پادشاه شیعه مذهبی بنا شده و سرگذشت آن نیز جالب و شنیدنی است. نخستین بنیانگذار آن کیومرث بن بیستون بن گستهم از ملوک رستمدار طبرستان است وی از سلسله پادوسپانان و مرکز حکومتش در قلعه نو نزدیک نور مازندران بود. پدرش در سال 787 هجری قمری در تالقان (طالقان) به دست ملاحده اسماعیلیان کشته شد. کیومرث به مازندران گریخت اما پس از اندک مدتی بدست امیر تیمور گورکانی گرفتار و به فارس تبعید شد. در آنجا چندین بار خواست از زندان قلعه بگریزد و لیکن نگهبانان کفار که پیرامون قلعه را فرا گرفته بودند مانع از این تصمیم بودند تا شبی علی (ع) را به خواب دید که به او مژده داد جان بسلامت خواهی برد و بر رستمدار حکومت خواهی کرد. اما چون بپادشاهی رسیدی در ترویج مذهب شعیه جعفری بکوش. کیومرث پس از این خواب همان شب آهنگ گریز کرد. کوتوال و تنی چند از نگهبانان قلعه را از پای درآورد و به رستمدار گریخت و بار دیگر آنجا را به تصرف درآورد. از سال 807 هجری قمری تا سال 857 هجری قمری (یعنی تقریبا 50 سال) حکومت کرد. وی همانگونه که وعده داده بود از دین نیاکان خود (زرتشتی و مجوسی) دست برداشت و با اخلاص و ایمان استوار و راسخی دوستی خاندان پیامبر را در دل گرفت از این رو به هر شهر و روستایی از قلمرو حکومت خویش می رفت مسجدی می ساخت و به ترویج مذهب حقه جعفری می پرداخت. در سال 821 هجری قمری بهنگام سرکشی یا عبور از برغان (ری، تهران شهرستانک، طالقان و کوهستان‌های ساوجبلاغ در قرن 7 و 8 از توابع رستمدار بوده است) به فرمان او این مسجد را بنا کردند و احتمالا تشیع مردم برغان نیز از همان زمان آغاز شده است. در سال 1105 هجری قمری یعنی همزمان با آخر سلطنت شاه سلیمان صفوی برای بار دوم این مسجد نوسازی شد با استفاده از کلمه ذکر القدیر که بر کاشی سبز رنگ زیبایی به خط ثلث برجسته در مسجد پیشین منقوش بود. بار سوم در زمان فقیه علامه آقا محمد طالقانی ساکن برغان مشهور به ملائکه پدر شهید ثالث اعلی الله مقامه به سبب برپا شدن نماز جمعه و افزایش جمعیت برغان و شرکت بسیاری از اهالی ساوجبلاغ در این فریضه مذهبی ساختمان مسجد تنگ و کوچک می نمود و از این رو به حکم و فتوای ایشان به مساحت و فضای مسجد افزودند. این ساختمان که بسبب اورسی های زیبای دو جانبه و همسطح شبستان مسجد و شیشه های الوان و سقف چوبین منبت کاری شده از بناهای باشکوه و دل انگیز محل به شمار میرفت متاسفانه در محرم سال 1357 هجری قمری دچار حریق گشت و از میان رفت. پس از اندک مدتی بار چهارم به کوشش اهالی محل و با ارشاد حضرت حجت الاسلام محمد شهیدی طاب‌الله ثراه با زحمات شادروان اسماعیل امیری بصورت خشت و چوبی ساخته شد لیکن چون ساختمان آن فرسوده و مر طوب و مورد سلیقه نبود در سال 1354 هجری شمسی برابر با 1395 هجری قمری به فتوای حضرت آیت الله میلانی و به همت والای حاج ذبیح الله رفیعی و برخی دیگر از خیراندیشان محل ساختمان مسجد را تجدید کردند و امید است که آیندگان و اخلاف این اثر اسلامی و مذهبی و یادگار محلی وتاریخی را همچنان پاس دارند. باشد که از نیایش نمازگزاران پاکدل ثوابی نیز بر بنیانگذاران مسجد رسد.

منبع: ساوجبلاغ پژوهشی

گودارها و جوگی‌ها

2010-10-08T22:59:00.000+03:30

گدارها که در منابع تاریخی و محاورات مردم مازندران با نام‌های متفاوتی همچون گدار Godar ، گودار Gudar، گجر Gojar، گسار Gosar، خی‌کش ‌Xikes و برخی عناوین دیگر خوانده شده‌اند در محاورات درون قومی خود را چوله Cule می‌نامند.

این قوم تیره ای از خنیاگرانند که در مقاطع مختلفی از تاریخ همراه با آهنگران، بازیگران و نجاران از شبه قاره هند به سرزمین ایران کوچانده شده‌اند.گدارها امروزه به عنوان اقلیتی غیررسمی در فرهنگ، آداب و رسوم و زبان مازندرانی مستحیل شده‌اند. جمعیت آنان بالغ بر سی هزار نفر است که عمدتا در روستاها و محلات حد فاصل شهرستان بهشهر تا گرگان متمرکز می‌باشند. گدارها به دلیل پیشنه‌ای دیرپا و مهارت در خنیاگری تاثیر قاطع و قابل ملاحظه‌ای در فرهنگ موسیقی منطقه به جای گذارده‌اند. قوم گدار توانسته‌اند به تدریج و با گذشت زمان بخشی از نغمات، الحان و دانسته‌های موسیقی قوم خود را به استادشی با موسیقی مازندران تلفیق نمایند، از همین رو امروزه بسیاری از مقامات و ریزمقامات مازندرانی در بخش سازی و هم در قسمت آوازی، در مناطق شرقی مازندران، دارای نوعی حالات و لهجة انحصاری است که از آنها به عنوان موسیقی گداری یاد می‌شود.

آنها به دلیل استعداد ویژة قومی و سابقه در زمینة موسیقی موفق شده‌اند با فراگیری استادانه برخی از سازهای ترکمنی و خراسانی برای مردم این منطقه بیان تازه‌ای بیابند. از طریق هنرمندان گدار نوع ویژه‌ای از موسیقی در مناطق شرق مازندران موجود است که از موسیقی روایی و خنیایی پرقدمت مازندران الهام گرفته است، که این موسیقی با عنوان «موسیقی شرقی» شناخته می شود.

جوگی‌های مازندران

کولی ها که در مازندران جوگی ( جوکی ) ، قیوج ، غربال بند ، چگنی ، غربتی ، و ایلیات نامیده میشوند ، در نواحی همجوار دریای مازندران به ویژه تنکابن ، آمل ، بابل ، قائمشهر ، ساری و بعضی مناطق دیگر پراکنده‌اند .جوکی‌ها یا کولی‌های شهرستان بابل در روستاهای کلاگر محله و هریکنده از دهستان گنج افروز ، دهستان کتاب و همچنین روستاهای سیدکلا، کاردگرکلا، و قرآن کلا از دهستان بابل کنار از بخش مرکزی شهرستان بابل مستقر هستند.در ساری هم محله‌ای به عنوان جوگی‌محله وجود دارد که در جنوب شهر ساری است و اکصر جوکی‌ها در آنجا سکونت دارند.

زندگی آن‌ها اغلب به صورت کوچ و چادرنشینی است و شغل اکثر آن‌ها آهنگری است و عمدتأ به تولید ابزار کشاورزی مشغول‌اند.زبان کولی‌ها رومی یا رومنی است. آن‌ها در بین خود با لهجه غربتی یا مشهدی و با سایرین به زبان مازندرانی یا زبان فارسی صحبت می‌کنند.

کولی ها دین و مذهب مردمی را دارند که در میان آنان زندگی میکنند. اما در حقیقت مذهبی ویژه خود دارند. به خدا معتقد هستند و ستارگان و ماه نزد آنان بسیار اهمیت دارند ، ولی آن‌ها را نمی پرستند. بعضی از آنان نیز بی‌دین و بی‌اعتقاد هستند.

دیوار سرخ گرگان

2010-10-03T15:00:00.001+03:30

دیوار بزرگ گرگان یا دیوار سرخ گرگان نیز نامیده می‌شود دیواری تاریخی است که از کنار دریای مازندران (کاسپین) در ناحیه گمیشان آغاز شده و تا کوه‌های گلیداغ در شمال شرق کلاله ادامه می‌یافته‌است. هم‌اکنون تقریبا تمام این دیوار از میان رفته‌است و تنها بخش‌های کوچکی از آن که در زیر خاک مدفون مانده، باقی است. دیوار تاریخی گرگان پس از دیوار چین(به طول شش هزار کیلومتر) و دیوار سمیز آلمان (به طول ۵۴۸ کیلومتر)، بزرگترین دیوار دفاعی جهان است.

قدمتش بنابر مطالعات هیئت‌های باستان شناسی به دوران ساسانی می‌رسد. این دیوار از آن رو به "مار سرخ" معروف شده که در ساخت هسته مرکزی و قسمت‌های میانی آن آجرهای سرخ رنگ به کار رفته است.

در طول این بخش از دیوار بیش از ٣٠ دژ دفاعی وجود دارد که محل استقرار سربازان بوده است. ابعاد دژها از ١٢٠ در ١٢٠ متر تا ٢٤٠ در ٣٠٠ متر متغییرند. جوی یا کانال انتقالی آبی به عمق ٥ متر که در سراسر دیوار امتداد داشته، آب را به نقاط مختف آن می رسانده است.
در سال ١٣١٦ خورشیدی، اریک اشمیت خلبانی آمریکایی که با هواپیمای خود از نقاط باستانی ایران عکاسی می کرد، در منطقه گرگان متوجه وجود دیوار قرمز رنگی شد که از سمت دریا به طرف کوه‌های پیش کمر می رود.
عکس برداری‌های او اسناد مهمی را برای باستان شناسان بعدی برجای گذاشت. در سال ١٣٥٠، محمد یوسف کیانی باستان شناس ایرانی با انجام مطالعاتی طول دیوار را در حدود ١٧٥ کیلومتر برآورد کرد.
پیش از آغاز تحقیقات علمی برخی ساخت این دیوار را به اسکندر مقدونی نسبت می‌دادند، برخی دیگر آن را متعلق به زمان کوروش هخامنشی و یا دوران اشکانی می‌دانستند. از این دیوار در برخی متون به سد سکندر و سد نوشیروان نیز نام برده شده‌است.
باستان شناسان می گویند در ساخت این دیوار عظیم ده‌ها میلیون قالب آجر به کار رفته‌است. آن‌ها شواهدی از تعداد زیادی کوره و کارگاه ساخت آجر در طول دیوار و در فواصل نزدیک به آن یافته‌اند که نشان دهنده یک پروژه صنعتی بسیار بزرگ برای احداث این دیوار است.
طبق برآوردها سی هزار سرباز می توانستند در طول دیوار مستقر شوند. باستان شناسان با نمونه برداری و آزمایش خاکسترها و زغال‌های بر‌جای مانده در کوره‌های آجرپزی، نشان دادند که قدمت دیوار به قرن‌های پنج و ششم میلادی می‌رسد.
با تخمین قدمت دیوار، اکنون راحت‌تر می شود به دلیل اصلی ساخته شدن آن پی برد: پادشاهان ساسانی که با قوم هون یا هیتالیا (Hun) رو به رو بودند. بنابراین دیوار می‌توانست محل رخنه این قوم را به داخل ایران در فواصل کوهستان‌ها و خط ساحلی دریای مازندران ببندد. قوم هیتالیان یا همان هپتال‌های مهاجم به دليل طبيعت زندگي‌شان که تابع قواعد ايلي بود به دنبال مراتع بهتر، مرزهاي شمالي ايران را مورد تهاجم قرار مي‌دادند. به همين علت فيروز پادشاه ساساني براي جلوگيري از هجوم هپتالي‌ها به کشور دستور داد تا طولاني‌ترين ديوار دفاعي کشور در مرز شمال شرقي ايران، شبيه به ديوار چين براي مقابله با ورود اين قوم مهاجر ساخته‌شود. همان قومي که چيني‌ها نيز براي جلوگيري از هجوم آن‌ها ديوار چين را ساختند. اما اين ديوار که در زمان پادشاهان مختلف ساخته شده‌است نتوانست ايران را از گزند دشمنانش حفظ کند.

امپراتوری ساسانی، زمانی که امپراتوری بیزانس با فشارهای خارجی رو به رو بود و امپراتوری روم غربی نیز رو به زوال می‌رفت، توانست با گردآوری نیروی انسانی فراوان و به کارگیری توان مهندسی، سازه‌ای دفاعی را همراه با دژهای متعددی برپا کند که در باختر زمین نیز مشابه آن وجود ندارد.

از جمله دلایل متروک شدن این تاسیسات دفاعی در دوره ساسانیان می‌تواند نیاز به حضور سربازان بیشتر در نبرد با امپراتوری بیزانس یا مقاومت در برابر حمله اعراب بوده باشد.

از دیگر کاربردهای آن در تاریخ می‌توان به مرمت و استفاده از این دیوار در زمان مازیار خبرداد که با استفاده از این دیوار می‌خواست از گزند اعراب درامان باشد و سرانجام اعراب با نیرنگ وارد قلمروش شدند.

اين ديوار به طور کامل از مصالح آجر و خشت ساخته شده است. شاخص ترين ويژگي ديوار، نظام مهندسي، شيوه معماري، مديريت آب در سيستم دفاعي آن است که به وسيله کانال‌هاي باستاني آب را از طريق رودخانه «گرگان رود» به سمت خندق و کوره‌هاي آجرپزي و زمين‌هاي پايين دست هدايت مي‌کرده است. وجود معماری منظم در طول مسیر 200 کیلومتری از جمله ویژگی های مهم دیوار بزرگ گرگان بوده.

در زمان احداث "مار سرخ" سطح آب دریای مازندران پایین‌ تر از سطح کنونی آن بوده بنابراین محتمل است برخی از قسمت‌های این دیوار دفاعی اکنون زیر آب فرو رفته‌باشد. کاوش‌های سال ٢٠٠٧ میلادی زیر آب‌های خلیج گرگان بخش‌هایی از دیواری به نام دیوار "تمیشه" را آشکار کرد که گمان می‌رود در نقطه‌ای به دیوار گرگان متصل می‌شده‌است. حدسیاتی نیز در این مورد وجود دارد که بخش‌های زیر آب دریا، قسمت‌هایی از یک پادگان بزرگ یا حتی بندری ساسانی باشند. گرچه در این زمینه باید تحقیقات بیشتری صورت پذیرد.

درضمن یکبار در جریان كاوش‌هاي باستان‌‌شناسي در ديوار گرگان كارشناسان توانسته‌اند بقاياي معماري و يك آتشكده دوره ساساني را شناسايي كنند.

صفحات منابع و وابسته به موضوع

بتا

آشوراده

2010-09-30T16:07:00.002+03:30

جایی در دل کاسپین بزرگترین دریاچه جهان ، تکه خشکی سر از آب بیرون آورده و به عنوان تنها جزیره شمال ایران خودنمایی می‌کند.

آشوراده نام این جزیره قدیمی و زیباست که امواج خروشان دریا همواره خود را بر تن ماسه ای آن می‌کوبد.

آشوراده مرکز شبه جزیره میانکاله، در جنوب شرقی دریای مازندران(کاسپین) در شهرستان بندرترکمن از توابع استان گلستان واقع شده است و در اثر بالا آمدن سطح آب دریاچه مازندران از میانکاله جدا شده‌است.

ارتفاع این جزیره از سطح دریاهای آزاد برابر 26 متر و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب است، در تابستان های مناطق ساحلی که هوا گرم و شرجی آن بیشتر است وزیدن باد در این منطقه از مقدار رطوبت کاسته و هوای جزیره را متعادل می سازد.

در صورتی که تمایل دارید یک منطقه کاملا بکر و در واقع زیستگاه حیات وحش را با چشمان خود ببینید پیشنهاد می کنیم سری به آشوراده که به عنوان ذخیره گاه زیست کره در یونسکو نیز ثبت شده است بزنید. با سفربه این جزیره می توانید پناهگاه فک ها و حیواناتی مانند روباه، خرگوش، شغال، پرندگان دریایی، کبک، قرقاول و ماهیان خاویاری و... را از نزدیک ببینید. همچنین بوته های تمشک و درختان انار ترش و پوشش گیاهان جزیره با بیش از 110 گونه نادر در حال انقراض را از نزدیک لمس کنید.

این جزیره سالانه میزبان یک میلیون پرنده مهاجر است و با دست و دلبازی غذای این پرندگان زیبا را تامین می کند. با توجه به اهمیت این زیستگاه جزیزه آشوراده در فهرست مهمترین تالاب های بین اللملی جهان نیز قرار گرفته است.

آشوراده در زمان حکومت صفویه شكارگاه شاهان صفوی بوده است و قلعه های متعددی برای اقامت آنان ساخته شد که در حال حاضر در حال تخریبند.

در زمان محمد شاه قاجار چند سالی این منطقه پایگاه روس ها بود و به همین دلیل تاسیسات تجاری و مسکونی و قلعه نظامی در آن ساختند که رضا شاه بعدها قلعه نظامی آنان را بازسازی کرد و تا مدتی به عنوان پاسگاه مرزی مورد استفاده قرار گرفت، هم اکنون بزرگترین قلعه و خانه وزیر مختار روس ها که در معرض نابودی و تخریب قرار دارد، در آشوراده موجود است.

آشوراده در 5کیلومتری غرب بندر ترکمن قرار دارد تنها راه رسیدن به این جزیره از این بندر قایق های موتوری محلی می باشند که شما را پس از اندک زمانی به آنجا می رسانند. فراموش نکنید در راه برگشت سری به بازارهای بندرترکمن بزنید و از صنایع دستی زیبای آنها نیز دیدن کنید.

سقوط پادوسبانیان

2010-09-24T21:26:00.000+03:30

سلسله پادوسبانیان که ۹۸۴سال در غرب مازندران و مناطقی در شرق گیلان حکومت کرده بود در سال ۱۰۰۶هجری پس از چند درگیری نابود شد و شاه عباس یکم صفوی حکومت آن دیار را برعهده گرفت. ولی هنوز هم عده‌ای در آن نواحی نسب و شجره‌نامه‌ی خود را به شاهان پادوسبانی و از این طریق به ساسانیان و حتی فریدون پیشدادی می‌رسانند از یکی این افراد شاعر معاصر و نوپرور "نیما یوشیج" بود که حتی نام خود و پسرش را از نام شاهان این سلسله برگزید.

در اینجا چگونگی فتح کردن قلمرو پادوسبانیان را توسط شاه‌عباس آورده‌ام:

در سال 1005هجری که سال دهم جلوس شاه‌عباس بود، شاه عباس که از طرف مادری شجره‌نامه‌اش به میر قوام‌الدین مرعشی می‌رسید، طبرستان را ملک موروثی خود می‌دانست برهمین اساس تصمیم گرفت که سراسر آن سرزمین را به اختیار خود درآورد. شاه عباس به نقل از کتاب عالم آرای عباسی چنین میپنداشت: «چون طبرستان که مشمول مازندران بهشت نشان است ملک طلق شرعی موروث اولاد و احفاد میرعبدلله‌خان جد مادری حضرت اعلی شاهی ظل‌اللهی است که نسبت او به سید قوام‌الدینمیربزرگ که در طبرستان خروج به سیف کرده مالک آن مملکت گردید در صدر صحیفه اول رقم تسطیر یافته و در این عهد و اوان از آن سلسله رفیعه اولاد ذکور که شایسته تصرف ملک موروث باشد نبود لاجرم آن عرصه ارم تزیین ارثأ و اکتسابأ شایسته تصرف شهریار سعادت قرین و حق شرعی سلطان با داد و دین است که در میانه جمعی از امراء آن ولایت به تخصیص سید مظفر مرتضایی(ساری) و الونددیو(سوادکوه) و ملک‌بهمن‌پادوسبانی انقسام یافته بود و به مکرر از ایشان بی‌ادبی‌ها و کفران نعمت به ظهور رسیده هرکدام به ولایتی رقم اختصاص کشیده به تغلب متصرف بودند ...» در پایان این جملات نیز مؤلف اینگونه نگاشته که شاه‌عباس می‌خواهد سرزمین آباء و اجدادیش را پس بگیرد. البته در این نگاشته و پنداشته‌ها نقوص بسیار است چنانچه پادوسبانیان صدها سال پیش از مرعشیان در غرب طبرستان ساکن شدند و اصلأ مرعشیان بر سوادکوه واقف نبودند و... که اینها نشا از بی‌اطلاعی شاه و بزرگان ایران در آن روزگار می‌دهد و شاه‌عباس فقط غارت طبرستان (که در نگاشته‌های بالا آن را بهشت نشان خوانده) را در سرداشته و نسبتش از سمت مادر به مرعشیان تنها بهانه‌ای برای این عمل بوده.

ملک بهمن دوم

در عالم آرای عباسی آمده‌است: وقتی فرهادخان -که بزرگ لشکر شاه‌عباس بود- به آمل رسید ،مردم عوام آن شهر جهت استحکام قلعه‌ی آماده شدند و از قلعه شهر محافظت نمودند. این زمان ملک بهمن پادشاه آن روزگار سلسله پادوسبانیان که در قلعه‌ی ملک‌بهمن در لاریجان بود، اعلام کرد که نمی‌خواهد قلعه را نگه‌دارد چون آمل از ممالک موروثی وی نبوده و نیاکانش آمل را در اختیار نداشتند. ولی در حقیقت به ملازمانش که در قلعه بودند پیغام می‌داد که دربرابر قزلباشان مردانه دفاع کنند تا پای آن‌ها به لاریجان نرسد. با این‌حال مردم طایفه‌ی تکلو در نگهداشتن قلعه اصرار می‍‌‌کردند. سید مظفر که یکی از بزرگان شهر ساری بود و گویند به افیون معتاد بود به همراه فرهادخان به محاصره آمل رفته بود در این‌حال که قلعه فتح نمی‌شد وی اردوگاه را ترک کرد و به قلعه شخصی‌اش (ازداره‌کله) رفت ولی چون به افیون معتاد بود ، به اجبار به جنگل رفت و درآنجا براثر مریضی و اسهال مُرد. الونددیو نیز که می‌دید قزلباش‌ها می‌خواهند سراسر طبرستان را فتح کنند بر سر دوراهی ماند که به لشکر ملک‌بهمن اضافه شود یا با شاه‌عباس متحد گردد. بر همین اساس شاه‌عباس به این نتیجه رسید که تا وقتی شاهان پادوسبانی در مازندران و حتی در شهری حکومت کنند نمی‌تواند اتحاد مردم را از بین ببرد و طبرستان را فتح کند. پس از مدتی با تلاش‌های فراوان فرهادخان قلعه فتح شد و به دستور شاه‌عباس قزلباش‌ها به همراه فرهادخان به سمت لاریجان یورش بردند. بعضی از بزرگان شهر لاریجان از ترس جانشان به فرهادخان تسلیم شدند و ملک‌بهمن که آن‌ها را در حال خیانت دید همه ریش‌سفیدان را به سیاه‌چال انداخت. مردم لاریجان که از طرفداران این امراء بودند و اصلأ به خاطر ایشان از ملک‌بهمن پیروی می‌کردند ، حال با او از در دشمنی برآمدند و راه‌های مخفی قلعه را به قزلباش‌ها نشان دادند. ملک‌بهمن که فردی چرب‌زبان و حیله‌گر بود به اجبار تسلیم شد و فرهادخان و قزلباش‌ها را به مهمانی دعوت نمود ولی فرهادخان قبول نکرد و او را در تاریخ بیست و سوم مرداد ماه سنه ۱۰۰۶هجری نزد شاه‌عباس در اصفهان برد و سرانجام ملک سلطان حسین لواسانی(که خود از فامیلان بسیار نزدیک بهمن بود) به انتقام برادرش(ملک سلطان حسن) ملک‌بهمن را در نقش جهان اصفهان سربرید. طایفه‌ی تکلو که از دوستداران پادوسبانیان بودند پیش از به راه انداختن قیام توسط قزلباش‌ها قتل‌عام شدند.

خویشاوندان ملک‌بهمن

هنگامی‌که ملک بهمن عازم اصفهان و در حال ترک جهان بود اولاد او در قلعه دشمنکور بودند. ملک‌بهمن همه ثروتش را در این قلعه پنهان کرده‌بود. پسر ملک‌بهمن که کیخسرو نام داشت آن زمان ۱۷ساله بود و آخرین بازمانده‌ی ملکان لاریجان بود. وی نیز تسلیم شد و سرانجام در قزوین بدست شاه‌عباس به‌قتلی ناجوانمردانه رسید.

ملک جهانگیر چهارم

دیگر شاخه سلسله پادوسبانیان ملکان کجور نام‌داشت. در زمان حکومت شاه‌عباس شاه این شاخه ملک‌جهانگیر لقب‌داشت. شاه‌عباس پس از اشغال لاریجان و آمل به فکر برانداختن کامل سلسله پادوسبانیان و نابودی آخرین شاه این سلسله افتاد بنابرین لشکری به سرکردگی الله‌قلی بیک‌قورچی باشی را از قزوین به سمت رستمدار روانه ساخت. پس از مدتی محاصره بودن رستمدار عده‌ای از مردمان شهر نزد قورچی‌باشی رفته و تسلیم شدند و هر روز برای سپاهیان ایران اطعام فراوان آماده می‌کردند و به آن‌ها خدمات بسیار ارائه می‌داشتند. قورچی‌باشی همان ابتدا نامه‌ای به شاه نوشت و او را از شرح ماجرا اطلاع داد. شاه نیز در جواب نوشت که باید بسیار مراقب باشید چون رستمداری‌ها هیچگاه تا به حال از شاهان خود دست‌نمیکشند و شاید حیله‌ای در کار باشد ولی قورچی‌باشی پس از مشاهده خدمات ایشان به آن‌ها معتمد شد. روزی که قورچی‌باشی به حمام رفته بود، رستمداری‌ها اسلحه تهیه کردند و در نزدیکی حمام آماده می‌شدند در این وقت سربازان از این اعمال اطلاع یافتند و همه‌کس را دستگیر نمودند. سپس فرمان مرگ همه‌ی آن‌ها صادر شد و همه‌ی آن‌ها به‌قتل رسیدند. پس از این ملک‌جهانگیر مخفیانه قلعه را ترک کرد و به قلعه‌ی دیگری شتافت و از آنجا نیز به بیشه گریخت. روزی که او و چندی از معتمدانش در بیشه می‌گشتند ، عده‌ای صوفی آن‌ها را دیده و شناختند. همراهان ملک همگی کشته‌شدند و ملک گریخت سرانجام پس از تعقیب او یکی از صوفیان او را به بند کشید و به نزد قورچی‌باشی بُرد و وی نیز ملک را در قزوین به نزد شاه‌عباس برد و در تاریخ یکشنبه بیست‌و‌دوم جمادی‌الاخر سال ۱۰۰۶هجری سلسله ۹۸۴ساله‌ی پادوسبانیان منقرض گشت.